Bài: Lê Anh
Ảnh: Amachau
Trong dòng chảy đa dạng và giàu bản sắc của văn hoá Việt Nam, các nghi lễ nông nghiệp luôn chiếm một vị trí trang trọng. Một trong số đó là Lễ cầu mưa của đồng bào Chăm Hroi tại Vân Canh – một huyện vùng cao của tỉnh Bình Định.
Từ bao đời nay, đồng bào các dân tộc miền núi nói chung có đời sống tâm linh in đậm dấu ấn của việc tôn thờ các vị thần qua những nghi lễ thờ cúng, cầu khẩn. Đồng bào Chăm Hroi sống ở Vân Canh – một huyện vùng cao của tỉnh Bình Định vốn có đời sống chủ yếu dựa vào thiên nhiên và vẫn duy trì tín ngưỡng nguyên thủy với niềm tin mọi chuyển biến của vũ trụ đều do đất trời, thần linh và ma quỷ điều khiển. Con người muốn đạt được sở nguyện thì phải tỏ lòng cầu nguyện dâng cúng lễ vật để xin Giàng và các vị thần linh. Chính vì thế, người Chăm Hroi đến nay vẫn còn thực hiện nhiều nghi lễ như Lễ cúng thần Làng, Lễ ăn cơm mới, Lễ đổ đầu… và một trong những nghi lễ quan trọng, đặc sắc được tổ chức hàng năm là Lễ cầu mưa.
Các già làng thường hay kể chuyện rằng những vị thần cũng có tình cảm yêu thương, giận ghét, vui buồn như con người và nếu dâng cầu lễ vật với tấm lòng thành kính để xin ơn trên ban cho điều gì thì sẽ được giúp đỡ và che chở. Lễ cầu mưa chính là dịp để dân làng tỏ lòng biết ơn đất trời đã cho mưa thuận gió hòa và tiếp tục mong cầu ơn trên ban mưa xuống cho mùa màng tốt tươi. Theo tiếng Chăm, Lễ cầu mưa gọi là “Quang Yang Plâyq achan”, được tổ chức vào tháng 2 âm lịch dù trời hạn hay trời mưa. Lễ cầu mưa có thể được thực hiện riêng lẻ theo từng hộ gia đình trên rẫy của mình hoặc cả làng cùng chuẩn bị và tiến hành tại nhà Rông, ngôi nhà sinh hoạt cộng đồng chung, vào ngày lành tháng tốt đã được định trước.
Để chuẩn bị cho Lễ cầu mưa của làng, những thanh niên trai tráng dựng một đài dâng lễ vật từ bốn gốc cây Pay Ch’panh (cây gạo), đài dâng lễ vật được trang trí cầu kì từ bàn tay của những nghệ nhân trong làng. Lễ vật được đặt trang trọng trên đài là một đầu heo, một con gà trống, hai ché rượu, một vòng sáp ong để đốt và một chén gạo. Đúng giờ đẹp, số người làm lễ được làng chọn theo con số lẻ cùng với hai thầy cúng và già làng thực hiện nghi lễ.
bị với thủ lợn, gà trống,
hai ché rượu, một vòng sáp
ong, một chén gạo..
Nghi lễ bắt đầu khi một thầy cúng tiến lên đài và một thầy cúng khác cùng già làng bước tới án cúng để khấn xin Giàng ban cho mưa thuận gió hòa quanh năm. Một nghi thức không thể thiếu được gọi là xin keo bằng hai đồng xu do già làng và thầy cúng thực hiện ngay sau khi khấn. Đồng xu xin keo có hai mặt âm dương, khi già làng tung hai đồng xu lên, nếu hai đồng xu khi rơi xuống có hai mặt âm dương khác nhau thì Giàng và các vị thần đã đồng ý. Ngược lại, nếu hai đồng xu rơi xuống đều cùng mặt dương hoặc mặt âm thì được hiểu là Giàng và các vị thần chưa đồng ý, già làng tiếp tục xin keo đến khi nào được hai đồng xu được một mặt dương và một mặt âm. Ngay sau đó, thầy cúng sẽ vãi gạo ra xung quanh với ngụ ý vui mừng và già làng cùng thầy cúng tiếp tục cung kính dâng hai ly rượu mời Giàng và các vị thần. Một số nghi lễ nữa được thực hiện tương tự để xin thần Mây, thần Sấm, thần Chớp, thần Gió về chứng giám lòng thành và che chở cho dân làng.
Cuối cùng, khi thầy cúng thực hiện xong nghi thức hất rượu theo bốn hướng để xin Giàng ban mưa, không khí trang nghiêm của phần lễ nhường chỗ cho sự bùng nổ của phần hội. Khi tiếng trống kơ-toang giữ nhịp dồn dập và tiếng cồng chiêng vang lên ngân nga khắp núi rừng, cả bản làng không phân biệt già trẻ, gái trai cùng nắm tay hòa vào vũ điệu xoang huyền ảo. Trong sắc màu rực rỡ của trang phục thổ cẩm dưới ánh lửa, các chàng trai, cô gái uyển chuyển mô phỏng lại những động tác gió thổi, mây bay, sấm chớp như một cách đón nhận những giọt nước mát lành từ trời cao. Những nhạc cụ bán âm độc đáo và điệu múa tập thể mang tính gắn kết cộng đồng này chính là một phần tài sản vô giá của nghệ thuật truyền thống việt nam còn được lưu truyền nguyên vẹn qua bao thế hệ người Chăm Hroi.
Lễ cầu mưa là một hình thức nghi lễ khá phổ biến của người Chăm Hroi và cũng là dịp sinh hoạt cộng đồng lớn của đồng bào thể hiện khát vọng về một cuộc sống đủ đầy và bình yên trên bản làng.
