Bài: H.Anh
Ảnh: Heritage Guide Review
Điều gì khiến một ngôi làng nhỏ ven biển trở thành nơi lưu giữ ký ức của hơn 2.500 năm? Câu trả lời không nằm ở một công trình đồ sộ hay một di tích đơn lẻ, mà hiện diện trong những điều bình dị nhất: con đường đá dưới chân, chiếc giếng cổ giữa làng hay hàng rào đá bao quanh mỗi nếp nhà. Chính từ những phiến đá ấy, câu chuyện về Gò Cỏ bắt đầu.
Nằm trên những gò đồi ven biển thuộc phường Sa Huỳnh, tỉnh Quảng Ngãi, Gò Cỏ là một ngôi làng nhỏ (khoảng 105 ha). Nhìn từ bên ngoài, đây chỉ là một làng chài yên bình với những con đường nhỏ, những mái nhà thấp và nhịp sống gắn liền với biển. Ít ai ngờ rằng, phía sau vẻ bình dị ấy lại là một không gian văn hóa được bồi đắp qua hàng nghìn năm, nơi lưu lại các dấu tích của văn hóa Sa Huỳnh, Champa và cả người Việt ngày nay.
Vào năm 2017, các chuyên gia đã khảo sát khu vực để xây dựng hồ sơ Công viên địa chất Lý Sơn – Sa Huỳnh. Từ những phát hiện khảo cổ tại Long Thạnh đến hệ thống giếng cổ, đường đá, thủy lợi bằng đá hay dấu tích cư trú của nhiều lớp cư dân, Gò Cỏ dần được nhìn nhận như một không gian văn hóa đặc biệt, nơi lịch sử vẫn hiện hữu trong chính đời sống của người dân.
Điều làm nên giá trị đặc biệt của Gò Cỏ không nằm ở việc nơi đây từng là nơi cư trú của nhiều cộng đồng khác nhau, mà ở sự tiếp nối gần như không đứt gãy của các lớp văn hóa qua hàng nghìn năm. Từ cư dân Sa Huỳnh cách đây khoảng 2.500–3.000 năm, đến người Champa trong giai đoạn từ thế kỷ VII đến XV, rồi lớp cư dân Đại Việt định cư về sau, mỗi cộng đồng đều để lại những dấu ấn riêng nhưng không xóa nhòa di sản của lớp người đi trước. Những di tích khảo cổ, hệ thống giếng cổ, đường đá, công trình thủy lợi hay nếp sinh hoạt của người dân hôm nay cùng tồn tại trong một không gian, tạo nên một bức tranh văn hóa nhiều tầng lớp hiếm thấy ở dải duyên hải miền Trung.
Chính những giá trị vẫn đang hiện hữu trong đời sống ấy đã trở thành nền tảng để Gò Cỏ phát triển du lịch cộng đồng. Đến với ngôi làng ven biển này, du khách không chỉ tham quan các di tích hay ngắm cảnh, mà còn được sống cùng cộng đồng địa phương, lắng nghe những câu chuyện được kể bởi chính những người đã gìn giữ di sản qua nhiều thế hệ.
Ở đây, người kể chuyện không phải những hướng dẫn viên chuyên nghiệp, mà là chính những người dân đã gắn bó cả cuộc đời với mảnh đất này. Các bậc cao niên trong làng chậm rãi dẫn khách đi qua những con đường đá, dừng bên chiếc giếng cổ hay gành biển quen thuộc để kể về những lớp cư dân từng sinh sống, về nghề làm muối trên đá, về những mùa biển và những ký ức được truyền từ đời này sang đời khác. Chính giọng nói đặc trưng của vùng đất Quảng Ngãi và những câu chuyện mộc mạc ấy đã khiến lịch sử và văn hóa của Gò Cỏ trở nên gần gũi hơn bất kỳ tấm bảng thuyết minh nào.
Tinh thần ấy cũng được gìn giữ trong từng trải nghiệm của du lịch cộng đồng. Những ngôi nhà homestay vẫn giữ dáng vẻ mộc mạc vốn có, với hàng rào đá, khoảng sân nhỏ, những chậu cây trước hiên và bữa cơm được chuẩn bị từ sản vật địa phương. Trong đó, lưỡi long – loài xương rồng thường được trồng làm hàng rào quanh nhà – đã trở thành nguyên liệu cho những món canh, gỏi hay mứt mang hương vị rất riêng. Cùng với những hạt muối trắng kết tinh trên trảng đá và sản vật từ biển, bữa cơm Gò Cỏ không chỉ phản ánh sự hào phóng của thiên nhiên mà còn cho thấy cách người dân khéo léo tận dụng những gì vùng đất quê hương ban tặng.
Đặc biệt, mô hình “Trường học cộng đồng” mang đến một cách tiếp cận di sản độc đáo. Không có bục giảng hay giáo trình, lớp học được mở ra ngay giữa ngôi làng, trên gành đá, bên trảng muối hay dưới bóng cây đầu xóm. Người thầy không phải nhà nghiên cứu, mà là chính những người dân bản địa. Qua những câu chuyện đời thường và các hoạt động trải nghiệm, họ truyền lại cho du khách những hiểu biết về lịch sử, văn hóa, địa chất và sinh kế của vùng đất mà họ đã gắn bó suốt cả cuộc đời.
Có lẽ vì thế nên khi đặt chân đến Gò Cỏ, du khách sẽ cảm nhận được vẻ yên bình của một ngôi làng ven biển. Ở đó có màu xanh của biển, sắc trắng của muối, những phiến đá nhuốm màu thời gian và trên hết là sự mộc mạc, hiếu khách của những con người vẫn ngày ngày gắn bó với quê hương.
Nếu bạn đang lên kế hoạch cho một chuyến khám phá văn hóa, lịch sử ở miền Trung, hãy thêm Gò Cỏ vào danh sách nhé.
