Bài: Sơn Ca
Ảnh: Sơn Ca, Shutterstock
Mùi hương
Âm thanh
Gỗ
Thật tuyệt diệu
Nó có cả trái tim
Chúng tôi yêu quý chúng
Chúng tôi muốn lưu giữ chúng
Chúng tôi không muốn để chúng mất đi
Dòng phụ đề mở đầu một bộ phim tài liệu được chiếu bên trong một chiếc cối xay gió như lời tự sự của những người trong hành trình di dời, khôi phục và bảo tồn những chiếc cối xay gió truyền thống tiêu biểu của Hà Lan.
Từ cối xay gió bột màu đến bảo tàng đồng hồ
Tôi đang ở trong chiếc cối xay gió De Kat, nghĩa là “Con mèo”, tại làng Zaanse Schans, cách thủ đô Amsterdam khoảng 20km về phía bắc. Đây có lẽ là cối xay màu duy nhất trên thế giới vẫn còn vận hành bằng sức gió, tiếp tục nghiền đá thành bột mịn để tạo ra các sắc tố màu theo phương pháp đã tồn tại gần 400 năm. Các chuyên gia nghệ thuật cho rằng nhiều sắc tố được các họa sĩ bậc thầy Vermeer và Rembrandt sử dụng để vẽ những bức tranh nổi tiếng được cho là sản xuất từ những chiếc cối xay gió nghiền màu tương tự De Kat nằm rải rác tại vùng Zaan thời đó.
De Kat được xây dựng khoảng giữa thế kỷ 17 tại vị trí hiện nay trên con đê Kalverringdijk. Trải qua nhiều biến cố, De Kat chỉ còn lại phần nền cho đến năm 1960. Sau đó, phần thân một chiếc máy nghiền màu khác có tên gọi De Duinjager được di dời từ nơi khác đến và ghép lại, giúp 2 phần còn sót lại của 2 cối xay cổ bắt đầu một cuộc đời mới dưới hình hài cối xay màu De Kat.
Lúc đến Zaanse Schans, khi đi bộ qua một cây cầu dài dẫn vào làng, tôi phải dừng lại vì cầu quay nâng lên cho thuyền đi qua sông Zaan. Cây cầu giống như một cánh cổng thời gian mà khi bước qua, chúng ta sẽ bước vào một không gian lưu giữ ký ức của một thời đã mất. Trong ngôi làng còn có một bảo tàng đồng hồ, hay còn gọi là bảo tàng Thời gian vùng Zaan (Museum Zaanse Tijd). Điều đặc biệt của việc xây dựng bảo tàng này không phải khởi đầu bằng một bộ sưu tập đồng hồ, mà bằng việc cứu một tòa nhà lịch sử. Vào đầu những năm 1970, một ngôi nhà kiêm xưởng làm việc bằng gỗ có niên đại từ thế kỷ 17 tại Assendelft xuống cấp nghiêm trọng. Do việc trùng tu tại chỗ là bất khả thi, người ta quyết định di dời toàn bộ công trình đến Zaanse Schans, khi ấy đã tồn tại gần 10 năm như một khu bảo tồn được người dân địa phương yêu mến. Và sau đó, những bộ sưu tập đồng hồ được chuyển đến. Cùng tiếng cót két của những chiếc cối xay gió trong làng, những tiếng tích tắc nhỏ bé ấy cất lên, thì thầm kể chuyện về ký ức và thời gian.
Dự án bảo tồn và tái hiện di tích vùng Zaans
Làng Zaanse Schans thực chất được xây dựng dựa trên việc di dời và thu thập những công trình tiêu biểu còn sót lại trong vùng Zaan, nhằm tái hiện giai đoạn phát triển hưng thịnh nhất của vùng trong thế kỷ 18 và 19. Zaan từng là một khu công nghiệp rộng lớn và lâu đời ở Tây Âu với 600 chiếc cối xay gió hoạt động cùng một lúc trên tổng số hơn 1.200 chiếc. Các nhà sử học coi đây là một trong những khu công nghiệp phát triển nhất thế giới với các ngành như sản xuất dầu, giấy, thuốc nhuộm, sơn, bột màu, chế biến và buôn bán gỗ, đặc biệt là công nghiệp đóng tàu. Vùng đất này đã đón tiếp nhiều nhân vật nổi tiếng ghé thăm, trong đó có hoàng đế Napoléon Bonaparte, họa sĩ Claude Monet, và đặc biệt là Sa hoàng Peter Đại đế của Nga, người đã đến Zaandam để học hỏi kỹ thuật đóng tàu của người Hà Lan vào năm 1697.
Zaanse Schans là một trong những dự án bảo tồn kiến trúc quy mô lớn nhất Hà Lan thế kỷ 20, một nỗ lực kéo dài gần 70 năm nhằm cứu hàng chục ngôi nhà gỗ, nhà kho và cối xay gió khỏi sự biến mất. Được khởi công xây dựng vào năm 1961 và hoàn thành vào năm 2014, dự án đã phục dựng những công trình cần bảo tồn, sắp xếp thành một quần thể di sản ngoài trời bên bờ sông Zaan, nơi mỗi chiếc cối xay gió, mỗi ngôi nhà đều kể lại một câu chuyện lịch sử. Ngoài 12 chiếc cối xay gió, trong đó có 4 chiếc mở cửa cho khách du lịch, nơi đây còn bảo tồn những ngôi nhà được giữ nguyên kiến trúc, các cơ sở thủ công hoạt động theo phương pháp cổ truyền như xưởng đóng guốc gỗ, xưởng sản xuất pho mai, bảo tàng đồng hồ và Zaans Museum. Dự án di dời, khôi phục và bảo tồn này được kéo dài cho đến tận năm 2014.
Ý tưởng về Zaanse Schans xuất hiện từ năm 1947. Ban đầu, dự án chỉ dừng lại ở mục đích bảo tồn, nhưng ngay từ khi mở cửa năm 1965, Zaanse Schans đã thu hút nhiều khách tham quan, dẫn đến tình trạng quá tải. Đến năm 1970, người ta bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về việc xây dựng thêm các cơ sở hạ tầng cần thiết nhằm phục vụ trải nghiệm du lịch của du khách. Cuối cùng, Zaanse Schans trở nên nổi tiếng đến mức được nữ hoàng Juliana chính thức khánh thành vào năm 1972.
Những năm gần đây, chính quyền địa phương đã tính đến phương án thu phí tham quan nhằm kiểm soát dòng khách và tạo nguồn kinh phí duy tu, bảo tồn. Dù chính sách cụ thể vẫn cần được cập nhật theo thời điểm du khách ghé thăm, cuộc tranh luận ấy cho thấy một thực tế: di sản càng nổi tiếng, áp lực gìn giữ càng lớn.
