Nguyễn Đình

Gốm, tò he, trang phục dân tộc… là những sản phẩm chứa đựng các nét văn hoá, nghệ thuật, truyền thống, di sản. Hãy cùng Tạp chí Heritage tìm hiểu câu chuyện làm nghề của những nghệ sĩ, nghệ nhân có bàn tay tài khéo, tiếp biến nét Việt đáng để tự hào, tôn vinh. 

Kỹ thuật chế tác pháp lam ứng dụng vào gốm

Người thêu màu lên gốm 

Nghệ sĩ gốm Bạch Văn Nhân trưởng thành từ cái nôi của nghề gốm Bình Dương, vốn nổi tiếng từ thập niên 1960 – 1970 từ những sản phẩm mang sự hòa trộn giữa phong cách gốm Lái Thiêu và Biên Hòa, nhưng hỏi chuyện, mới biết anh chạm vào nghệ thuật từ thời trung học qua hội họa, với người thầy đầu tiên là họa sĩ Phạm Thư. 

Tác phẩm gốm pháp lam mang nét rất riêng của nghệ sĩ Bạch Văn Nhân

Lên đại học, Bạch Văn Nhân gác lại đam mê hội họa, theo ngành khoa học, trở thành kỹ sư công tác tại Trung tâm Nghiên cứu và Sản xuất thủy tinh, cũng sản xuất gốm sứ nhưng chỉ là sản phẩm công nghiệp của ngành vải sợi.  Từ kiến thức nền ấy, khi trở lại với hội họa và chế tác gốm, Bạch Văn Nhân đã tạo nên hướng đi mới với những sáng tạo riêng có. Một trong số ấy là dùng “chỉ” khắc lên cốt gốm, “chỉ” khi định hình, vừa là họa tiết nổi, đồng thời phân định ranh giới để Bạch Văn Nhân thể hiện trong đường nét phân ô ấy các gam màu của hội họa. Sự kết hợp chi tiết chỉ nổi, men chìm, cùng hình họa đa dạng về sắc màu, khi tả thực, khi trừu tượng, lúc lập thể… sản sinh ra dòng gốm pháp lam mang dấu ấn của Bạch Văn Nhân. 

Tác phẩm gốm hiện đại với sắc men độc đáo

Từ gốm pháp lam, Bạch Văn Nhân phát triển tiếp ngôn ngữ sáng tác mới gọi là gốm thêu, coi đó như kế thừa từ kỹ thuật gốm pháp lam, đường nét, chi tiết, tỉ mỉ được chú trọng tối đa. Anh cho biết: “Gốm thêu sử dụng kỹ thuật tạo hoa văn là nét Arabesque, tức là đường lượn trong các kí tự của người Ả Rập và một số ngôn ngữ mỹ thuật qua các nét đục chạm trang trí nhà cửa thổ dân vùng Tân Đảo. Tôi phát triển ngôn ngữ ấy, mang kết hợp của kỹ thuật pháp lam, thêu, đưa vào gốm”. 

Bạch Văn Nhân vẫn đang tiếp tục đi tìm cái đẹp khác lạ. Anh sống bằng tình yêu và niềm đam mê nghiên cứu, sáng tác, thử nghiệm cùng gốm. 

Họa sĩ Nguyễn Hoàng Anh – Chế tác búp bê, êm nghe lời tình tự 

Là họa sĩ, tự nhận mình là người duy mỹ, yêu tất cả những gì đẹp đẽ của thế gian, nên quãng thời gian sống nơi phố cổ Hà Nội, khi gặp các cô búp bê mang trang phục dân tộc được chế tác không như hình dung, họa sĩ Nguyễn Hoàng Anh quyết định thử nghiệm. Anh nhớ lại: “Tôi thấy búp bê Việt sao cứ tội tội, người ta làm cẩu thả, keo dính bê bết. Búp bê nước ngoài như ở Nhật Bản họ làm đẹp và tinh tế. Vậy là tôi tìm hiểu trang phục đồng bào dân tộc, chuyển vào búp bê. Thực tình ban đầu cũng không say mê lắm đâu, vì đi thực địa tốn công sức, tốn thời gian nên không phải lúc nào cũng thực hiện được. Tôi tranh thủ vào Bảo tàng Dân tộc học nghiên cứu, nhưng cũng chỉ là mô hình nên cuối cùng vẫn phải đi. Càng đi càng mê, cảm giác như lạc vào một kho tàng. Mỗi chuyến đi, tôi vừa ký họa, vẽ tranh, vừa nghiên cứu trang phục dân tộc và mê mải cho đến giờ”. 

Những gam màu, chi tiết truyền thống được thể hiện tinh tế trong búp bê hiện đại

Đề cập chi tiết hơn về từng gương mặt búp bê biểu hiện nhiều cảm xúc khác lạ, họa sĩ Hoàng Anh chia sẻ thêm: “Từ tạo hình gương mặt ở phần thô, tôi dùng cọ vẽ mắt, chân mày, vành môi, kẻ từng sợi lông mi… đưa vào hình tượng kỹ thuật ứng dụng từ hội họa, tạo cho búp bê sự sống động, khác biệt và có hồn. Thế nên khuôn mặt tạo hình thì giống nhau, nhưng quan sát sẽ thấy thần thái từng cô búp bê, không gương mặt nào giống gương mặt nào”. 

Các chi tiết về áo hay cách chọn vải, chọn lọc họa tiết, đều do Hoàng Anh tự tay thể hiện, có trang phục phải khâu hoàn toàn bằng tay, có trang phục phải phối hợp kỹ thuật may và khâu, với mục đích mỗi búp bê khi hoàn thiện, phải đẹp và toát lên được tinh thần dân tộc qua trang phục. Sự tinh tế, cẩn trọng trong phối trộn chất liệu, màu sắc, cùng kỹ thuật xử lý tỉ lệ hoàn hảo, tạo cho từng búp bê dân tộc trong bộ sưu tập đồ sộ của Nguyễn Hoàng Anh một vẻ đẹp duyên đến bất ngờ, càng nhìn càng mê say, đẹp êm như những lời tình tự. 

Nghe Đặng Văn Hậu nặn chuyện tò he 

Là người trẻ nhất làng tò he Xuân La (Phú Xuyên, Hà Nội) được phong tặng danh hiệu nghệ nhân từ 2014, khi mới 29 tuổi, với Đặng Văn Hậu nặn tò he không chỉ là nghề, mà là nghiệp. Sinh ra và lớn lên trong ngôi làng tò he, Đặng Văn Hậu cũng là người thừa hưởng nghề truyền thống từ bố, từ ông ngoại để tự tay vê cục bột, nặn cho mình những hình hài yêu thích. Khi lớn thêm, được theo chân ông đi khắp nơi, đến năm 2007 chính thức ra nghề. 

Cổ phục quan lại triều Nguyễn được tái hiện qua tò he

Khi đa số người làm tò he Xuân La chấp nhận theo xu hướng thị trường, Đặng Văn Hậu vận dụng kỹ thuật cùng cảm nhận của mình diễn tả hình tượng thời quá vãng, đậm nét dân gian như con giống bột của Phố Khách và chợ Đồng Xuân xưa, nay chỉ còn trong ký ức người cao tuổi và một số ít ỏi lưu giữ ở viện Viễn Đông Bác Cổ, cùng một số bảo tàng bên Pháp. Đặng Văn Hậu có cơ duyên gặp gỡ và làm việc cùng các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian như Trịnh Bách để hệ thống lại nguồn tư liệu, chuyện kể, ký ức, thể hiện các con giống bột, từ loài vật nuôi như trâu, chó, gà, lợn… cho đến cua, cá vàng, mâm ngũ quả… theo phong cách tạo hình cổ điển con giống bột đặc trưng Hà Nội, cả những sáng tạo khi dựng lên con giống dựa theo cổ phục triều Nguyễn, áo dài ngũ thân, cùng hoa văn, họa tiết đậm dấu ấn cung đình. 

Tò he được cải biên theo thời gian và xu hướng thị trường

Nói chuyện tạo dựng mẫu cổ phục theo phong cách tò he, Hậu chia sẻ: “Thú vị lắm, vì khi tạo dựng các hình tượng này, tôi học thêm nhiều kiến thức về lịch sử, về cổ phục dân tộc. Làm tò he, con giống không chỉ đơn thuần là giải trí, là trò chơi nữa mà còn là công cụ để truyền tải văn hóa, lịch sử”. 

Là nghệ nhân hiếm hoi nắm được các phong cách nặn tò he, tạo con giống bột, Hậu qua từng năm vừa rèn giũa tay nghề, vẫn tiếp tục theo đuổi việc phát triển sản phẩm tò he bằng các hội thảo, lớp đào tạo miễn phí, mô hình du lịch trải nghiệm nặn tò he, triển lãm tò he để giới thiệu nét đẹp dân gian này đến nhiều người. Với Hậu, đó là cách giữ nghề, là cách kể chuyện nghề qua nét đẹp từ hình tượng tò he.