Trần Tấn Vịnh

Với đồng bào các dân tộc vùng Tây Bắc và miền Tây xứ Thanh – Nghệ, cây bông là trung tâm lễ hội, biểu tượng thiêng liêng của mùa xuân và sự sinh sôi.

Nghệ nhân cao tuổi là linh hồn của màn diễn xướng quanh cây bông

Khi mùa màng đã thu hoạch xong, đất được nghỉ ngơi chờ mùa gieo hạt mới, cũng là lúc dân làng tạm gác công việc ruộng nương bắt tay vào chuẩn bị đón mùa xuân mới – gọi là “Đón tết năm mới”. Đối với đồng bào các dân tộc vùng Tây Bắc và miền Tây xứ Thanh – Nghệ, mừng xuân đón tết không thể thiếu cây bông (hoa). Nó là trung tâm của lễ hội, là biểu tượng của vũ trụ bao la, hội tụ đầy đủ vạn vật mà tạo hóa đã ban cho con người. Lễ hội và các trò chơi, diễn xướng đều diễn ra quanh cây bông, phản ánh phong tục tập quán, lao động sản xuất của đồng bào. Đây là một sinh hoạt văn hóa hấp dẫn, đặc sắc và có giá trị giáo dục sâu sắc cho cả cộng đồng.

Cây bông của các dân tộc Thái, Mường, Tày, Nùng… là một công trình nghệ thuật rất kỳ công. Để làm được cây bông có 5 tầng với hàng nghìn bông hoa, bà con phải mất gần một tháng trời đi vào rừng tìm các loại cây về để chế tác. Họ vào rừng, lên rẫy tìm cành cây dâu, cây sắn, cây chục bục để làm cành và gọt tỉa những bông hoa. Hoa cây bông được làm bằng gỗ cây chạng vạng, ruột cây và thân cây bông làm bằng luồng già. Trong một cành có nhân bông, gồm các đốt và nhiều hoa màu sắc. Ở mỗi đầu cành đều được trang trí hình chim, ngoài ra còn có những vật dụng lao động sản xuất như cày, bừa, vật nuôi như trâu, bò… làm bằng tre nứa và những quả còn ngũ sắc. Cây bông đẹp nhờ sự khéo tay của bà con dân làng. Bông có hình dạng giống như bông đồng tiền. Sau khi gọt tỉa thành bông, bà con mang đi nhuộm màu bằng nhựa cây, đồ chín, phơi khô rồi xâu thành sợi.

Vũ điệu bên cây bông của dân tộc Thái

Là một di sản gắn với nghệ thuật diễn xướng, sinh hoạt lễ hội, đời sống tâm linh của dân tộc Thái, Mường, nên cây nêu và đặc biệt là cây bông luôn được trân trọng. Như tên gọi, cây luôn “nở hoa” rực rỡ dưới bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, làm đẹp cho bản làng vào dịp xuân mới. Lễ hội hát múa ăn mừng dưới cây bông (Kin Chiêng Booc Mạy) là lễ hội truyền thống đặc sắc của đồng bào Thái trắng, đã được đưa vào danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia. Lễ hội diễn ra vào Rằm tháng Giêng với đầy đủ các nghi thức truyền thống, trong 3 ngày: ngày đầu là cầu khấn, ngày thứ 2 tiếp tục các phần nghi lễ, ngày thứ 3 liên hoan, hát múa dưới cây bông. Bà con tham gia vào điệu xòe chá trên nền của các loại nhạc cụ dân tộc rất rộn ràng như: trống, chiêng, chũm chọe, các loại ống tre. Các điệu xòe chá được thể hiện gồm có: xòe vòng quanh cây nêu; xòe khăn, xòe ống tre…

Hoa gắn trên cây bông

Chơi bông chơi hoa là thú vui ngày xuân và những dịp lễ hội quan trọng của bản làng. Cây bông có ý nghĩa tượng trưng cho cuộc sống sinh sôi, trù phú, sự bảo tồn muôn loài của tự nhiên. Hoa của đất, nở ra từ đôi tay của các nghệ nhân dân gian trong các dịp lễ hội của đồng bào Thái, Mường… Với giá trị nghệ thuật tạo hình và ý nghĩa nhân văn sâu sắc, cây bông là linh hồn, biểu tượng của nhiều tộc người. Trong những năm gần đây, lễ hội phục dựng cây nêu, lễ rước cây nêu, cây bông được tổ chức ở nhiều nơi tôn vinh giá trị di sản quý báu này. Ở các bảo tàng tỉnh Phú Thọ, Sơn La, Thanh Hóa, Nghệ An… cây bông là hiện vật dân tộc học, được trưng bày nơi trang trọng nhất để giới thiệu cho khách tham quan.

Xem thêm bài viết liên quan: