Thanh Hiển
Cuối tháng Tư, những tia nắng hè rực rỡ xuyên qua tán cây trên phố Võ Văn Tần, chiếu lên biển hiệu “Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh” ngay lối vào. Khối kiến trúc xám kiên định càng thêm nổi bật dưới bầu trời xanh trong của thành phố. Nơi đây là Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, được thành lập vào ngày 4/9/1975 với tiền thân là Nhà trưng bày tội ác chiến tranh.
Không gian bảo tàng lưu giữ hơn 20.000 tài liệu, hiện vật, phim ảnh về chiến tranh, trong đó gần 1.500 hiện vật đang được trưng bày ở 9 chuyên đề thường xuyên. Nhưng con số ấy chỉ là khởi đầu của câu chuyện.
Dưới lớp khói lửa và dư âm chiến tranh là thông điệp về một khát vọng lớn lao: lan tỏa thông điệp về sự hòa giải và khát vọng chung sống hòa bình của nhân loại. Các nhà nghiên cứu quốc tế gọi đây là “ký ức sống”, nơi những vết thương thời chiến được chữa lành, mở ra cầu nối đối thoại và hữu nghị.
Trải qua nửa thế kỷ, Bảo tàng đã chuyển mình từ một thiết chế tố cáo chiến tranh sang “trung tâm giáo dục hòa bình”. Một nhận diện thương hiệu mới ra mắt dịp kỷ niệm 50 năm giải phóng với thông điệp “Vì yêu thương là chiến thắng” đã minh chứng cho tư duy thay đổi này. Sắc xanh biểu trưng cho hòa bình được chọn làm tông màu chủ đạo, tạo nên một “khoảng lặng” thị giác, giữ cho du khách không bị choáng ngợp trước bi kịch lịch sử.
Nơi hiện vật kể chuyện vòng vây lửa đạn
Sân trước của bảo tàng trưng bày một số phương tiện và những khí tài quân sự nay tĩnh lặng dưới nắng mai, như những chứng nhân câm lặng của một chương sử đã khép lại. Nhiều du khách dừng lại ở đây khá lâu, chụp ảnh, nhìn ngắm. Trẻ em chỉ trỏ vào các bánh xích, người lớn đứng yên hơn. Có gì đó trong cách những cỗ máy chiến tranh ấy im lìm giữa không gian tĩnh mịch của hiện tại khiến người ta hiểu rằng đây không phải nơi để dạo bộ qua loa.
Từng bước chân trong bảo tàng đưa ta đi qua các câu chuyện chiến tranh sinh động nhất. Không gian trưng bày được thiết kế như một dòng hồi tưởng trực quan về “cưỡng bức” chiến tranh phi nghĩa: hình ảnh binh sĩ, súng ống, bom đạn,… Mắt ta dừng lại trước những khung ảnh đen trắng ám ảnh – vừa là minh chứng, vừa như lời tố cáo im lặng của người chiến sĩ trẻ hoặc thân phận dân thường trong thời chiến.
Một trong những biểu tượng nổi bật ở khu sân ngoài là tác phẩm mô phỏng “chuồng cọp” – chiếc lồng giam tù nhân Côn Đảo tái hiện sự khắc nghiệt của chốn “địa ngục trần gian” trong lịch sử. Dựa trên hiện vật thực từ lịch sử, chuồng cọp gỉ sét này khiến người xem bần thần – hàng trăm nhà tù đã từng giam cầm, tra tấn đồng bào Việt Nam ngay tại Sài Gòn hay Côn Đảo. Mỗi căn phòng bên trong bảo tàng là một triển lãm chuyên đề: “Chế độ lao tù trong chiến tranh xâm lược”, “Tội ác chiến tranh”, “Hậu quả chất độc da cam – dioxin”,… Trước mỗi hiện vật đều có bảng giải thích, giúp du khách hiểu rõ ý nghĩa và bối cảnh lịch sử của chúng. Không cần phô trương lời lẽ tố cáo, chính hiện vật và hình ảnh của bảo tàng kể những câu chuyện tự thân, thôi thúc lòng trắc ẩn và suy ngẫm.
Nếu có một điều mà bảo tàng này làm được mà không có bất kỳ cuốn sách giáo khoa hay bài diễn văn lịch sử nào có thể thay thế, đó là sức mạnh của hình ảnh trực tiếp. Những bức ảnh ở đây không được chọn lựa để gây sốc thuần túy, mà được sắp đặt với một logic trần thuật rõ ràng: đây là điều đã xảy ra, đây là bằng chứng, đây là con người không phải số liệu thống kê.
Nick Ut, Eddie Adams, Larry Burrows – những cái tên gắn với những bức ảnh đã thay đổi cách thế giới nhìn về chiến tranh. Cô bé Kim Phúc chạy trên đường làng Trảng Bàng năm 1972. Tướng Loan và khẩu súng lục trên phố Sài Gòn. Người mẹ ôm đứa con trong làn khói. Những bức ảnh ấy không cần chú thích. Chúng tự nói, tự cắt nghĩa, tự yêu cầu người xem phải có phản ứng dù phản ứng ấy là gì.
Những điều còn lại khi im tiếng súng
Tầng trưng bày về hậu quả của chất độc da cam là phần mà nhiều người coi là khó nhìn nhất trong toàn bộ bảo tàng. Và đó cũng là phần quan trọng nhất để hiểu rằng chiến tranh không thực sự kết thúc vào thời khắc ngưng tiếng súng; dư âm của nó vẫn hằn sâu qua nhiều thế hệ. Những đứa trẻ sinh ra nhiều thập kỷ sau ngày hòa bình vẫn mang trên người dấu vết của chất độc dioxin mà quân đội Mỹ đã rải xuống miền Nam Việt Nam từ năm 1961 đến 1971.
Trên 80 triệu lít chất độc hóa học chứa hàm lượng lớn dioxin – một trong những độc chất nguy hiểm nhất từng được tổng hợp – được phun xuống hàng triệu héc-ta rừng và đất nông nghiệp. Theo các số liệu nghiên cứu độc lập, hàng triệu người Việt Nam đã bị nhiễm độc và hậu quả di truyền đến thế hệ thứ ba, thứ tư vẫn còn đang được ghi nhận. Đứng trước những hiện vật và hồ sơ y tế trong phòng trưng bày này, người ta không còn có thể nói về chiến tranh như một sự kiện đã khép lại.
Nhưng điều đáng chú ý là bảo tàng không kể câu chuyện này với giọng oán thán hay kêu gọi. Nó trình bày. Nó đặt tư liệu trước mắt người xem và để người xem tự đi đến kết luận của mình.
Tinh tế và sâu sắc trong từng trải nghiệm
Phong cách trưng bày của bảo tàng luôn đề cao sự tiết chế và tính triết lý. Từng vật dụng, từng bức ảnh đều được đặt trong bối cảnh lớn hơn – lịch sử của một dân tộc. Dưới ánh đèn ấm áp, cận cảnh bức ảnh tàu hỏa chở tù nhân đưa từ Sài Gòn ra Côn Đảo hay nét mặt đứa bé da cam nhăn nhó vẫn giữ được thần thái trầm tĩnh khiến người xem giật mình. Ngôn ngữ thiết kế cũng tránh lạm dụng màu sắc lạnh lẽo của sự hiếu chiến, thay vào đó là không gian xanh lam “khát vọng hòa bình” bao quanh phòng triển lãm, nhấn mạnh vào thông điệp thiện ý. Chính sự đồng nhất và hài hòa về mặt thẩm mỹ này đã tạo ra một nhịp độ chiêm nghiệm, khách tham quan có đủ thời gian để bình tâm đón nhận từng thông điệp sâu sắc mà không bị quá tải.
Nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày thành lập, bảo tàng đã đón hơn 25 triệu lượt khách tham quan – trong đó phần lớn là người nước ngoài. Là điểm đến liên tục nằm trong danh sách những điểm đến văn hóa hàng đầu thế giới do người dùng TripAdvisor bình chọn, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh khẳng định sức hút của mình không chỉ với người Việt mà còn với du khách khắp năm châu. Nhưng điều quan trọng hơn cả, Bảo tàng đã trở thành nơi trao gửi thông điệp hòa bình mạnh mẽ: hòa bình không phải là ngẫu nhiên, mà là thành quả từ ý chí bảo vệ tự do và tình yêu thương vĩnh hằng.
Tháng Tư lịch sử là dịp để nhìn lại. Và nếu bạn đang ở Thành phố Hồ Chí Minh vào những ngày này, hãy dành một buổi sáng để đến đây. Không cần vội. Chỉ cần sẵn sàng để những gì ở đây nói chuyện với bạn theo bất kỳ ngôn ngữ nào mà lịch sử lựa chọn.
Địa chỉ: 28 Võ Văn Tần, phường Xuân Hoà, TP. Hồ Chí Minh Giá vé: 40.000 VNĐ/người/lượt Giờ hoạt động: 7:30 – 18:00 hàng ngày, kể cả ngày lễ Lưu ý: Nên đến sớm vào buổi sáng để tránh đông và có không gian chiêm nghiệm
