Thanh Hiển
Trong dòng chảy văn hóa của người Việt, Tết Nguyên đán không chỉ là sự chuyển giao của thời gian vật lý mà là một nghi lễ tái sinh của tinh thần. Tại vùng đất phương Nam, nơi phù sa châu thổ bồi đắp nên tính cách hào sảng và phóng khoáng, Tết mang một sắc thái riêng biệt: rực rỡ, nồng nhiệt nhưng cũng đầy ắp những khoảng lặng hoài niệm. Những khoảng lặng ấy được neo giữ chắc chắn nhất tại các làng nghề thủ công truyền thống – những “bảo tàng sống” đang thở cùng nhịp thở của thời đại.
Làng nghề se nhang Lê Minh Xuân – Thành phố Hồ Chí Minh
Nằm cách trung tâm năng động của Thành phố Hồ Chí Minh chỉ khoảng 30km về phía Tây Nam, làng nghề se nhang Lê Minh Xuân, xã Bình Lợi, tồn tại như một ốc đảo thời gian. Trong khi nhịp sống đô thị cuốn đi với tốc độ chóng mặt, làng nhang Lê Minh Xuân vẫn giữ được nhịp điệu chậm rãi, trầm mặc của một làng nghề trăm tuổi. Đây là một nghịch lý thú vị của không gian văn hóa ven đô – càng gần sự hiện đại, nhu cầu về tâm linh và truyền thống lại càng được gìn giữ một cách bản năng để làm điểm tựa cân bằng.
Vào những ngày cận Tết, khi cái nắng hanh hao của thành phố mang tên Bác bắt đầu gay gắt, cũng là lúc làng nhang bước vào mùa vụ rộn ràng nhất. Không gian nơi đây được nhuộm thắm bởi sắc đỏ của chân nhang và sắc vàng nâu của bột gỗ. Đó là một bữa tiệc thị giác mạnh mẽ, nơi màu sắc không chỉ là yếu tố trang trí mà còn mang ý nghĩa phong thủy, tượng trưng cho may mắn và hỷ khí ngày Xuân.
Điểm nhấn đặc sắc nhất tại Lê Minh Xuân chính là công đoạn phơi chân nhang. Những bó tăm tre sau khi được nhuộm phẩm đỏ ở chân sẽ được xòe tròn và phơi trên các kệ cao. Dưới ánh nắng rực rỡ, chúng trông như những đóa hoa khổng lồ nở rộ dọc hai bên đường Mai Bá Hương. Đây là hình ảnh thu hút hàng ngàn lượt khách tham quan và nhiếp ảnh gia mỗi dịp Xuân về.
Làng bánh tráng Thuận Hưng – Cần Thơ
Xuôi dòng sông Hậu về Cần Thơ, làng bánh tráng Thuận Hưng (phượng Thuận Hưng) hiện lên như một chứng nhân lịch sử của vùng đất Tây Đô. Với tuổi đời hơn 200 năm, nghề tráng bánh ở đây đã đi qua bao thăng trầm, từ thời khai hoang mở cõi đến thời kỳ hội nhập.
Cụm từ “đỏ lửa” tại Thuận Hưng mang ý nghĩa đen lẫn bóng. Vào mùa Tết, hàng trăm lò bánh hoạt động hết công suất cả ngày lẫn đêm. Ánh lửa từ trấu cháy bập bùng, mùi khói thơm nồng quyện với mùi bột gạo lên men nhẹ tạo nên một không khí lao động khẩn trương, hối hả đặc trưng. Dù thu nhập từ nghề không quá cao, nhưng sự gắn bó của người dân với nghề là sự cam kết bảo tồn di sản của cha ông.
Quy trình làm bánh tráng Thuận Hưng là sự kết hợp hoàn hảo giữa kỹ năng cá nhân và sự nhạy cảm với thiên nhiên. Bí quyết nằm ở việc sử dụng gạo lúa mùa cũ từ chính vùng đất Thốt Nốt (lưu kho từ 6 tháng trở lên). Gạo cũ nở xốp, giúp bánh giữ được phom dáng.
Tráng bánh là công đoạn quyết định “đẳng cấp” nghệ nhân. Lượng bột múc lên phải vừa đủ, động tác tráng phải nhanh và đều. Lửa lò phải canh cho đều, nếu yếu bánh không chín, nếu quá to bánh sẽ phồng rộp. Bánh tráng xong được đặt lên phên tre (vỉ) mang đi phơi. Người thợ phải canh nắng thật chuẩn. Kỹ thuật gỡ bánh khỏi phên đòi hỏi sự nhẹ nhàng như nâng niu cánh hoa để bánh không bị rách mép.
Làng hoa kiểng Cái Mơn – Vĩnh Long
Nằm cách trung tâm thành phố Bến Tre cũ khoảng 26km, Làng hoa kiểng Cái Mơn được mệnh danh là một trong hai vựa hoa lớn nhất miền Tây, sánh ngang với làng hoa Sa Đéc. Được thiên nhiên ưu đãi với dòng sông Tiền, sông Cổ Chiên bao bọc và nền đất nặng phù sa màu mỡ, nơi đây đã hình thành nên một vùng chuyên canh trù phú trải dài qua các xã Vĩnh Thành, Long Thới và Phú Sơn.
Nghề trồng hoa tại Cái Mơn là di sản được các nghệ nhân lưu truyền qua bao thế hệ, biến vùng đất này thành đầu mối cung cấp hoa Tết chủ lực cho cả nước mỗi độ xuân về. Điểm làm nên thương hiệu hoa kiểng Cái Mơn chính là sự kết hợp giữa hoa truyền thống và nghệ thuật tạo hình cây cảnh đỉnh cao. Bên cạnh những thảm hoa rực rỡ quen thuộc như cúc mâm xôi, vạn thọ, cẩm chướng hay thược dược, các nghệ nhân nơi đây còn nổi tiếng với kỹ thuật uốn “kiểng thú” từ cây tắc (quất) hoặc cây xanh.
Những tác phẩm tạo hình Tứ linh (Long – Lân – Quy – Phụng) hay 12 con giáp khổng lồ không chỉ thể hiện sự tài hoa, tỉ mỉ mà còn mang ý nghĩa phong thủy sâu sắc, phục vụ nhu cầu trưng bày và làm quà biếu sang trọng trong dịp Tết Nguyên đán. Du khách đến đây không chỉ để mua hoa giá gốc tại vườn mà còn để săn những bức ảnh “để đời”. Đặc biệt, khu vực Lò gạch cũ K26 (xã Phú Sơn) với bối cảnh luống hoa thẳng tắp phía trước và hàng dừa xanh ngát phía sau đã trở thành biểu tượng check-in không thể bỏ lỡ, mang vẻ đẹp giao thoa giữa nét mộc mạc hoài cổ và sức sống tươi mới của mùa xuân phương Nam.
Làng chiếu Định Yên – Đồng Tháp
Nằm tại xã Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp, làng chiếu Định Yên là nơi lưu giữ nghề dệt chiếu truyền thống hàng trăm năm qua. Giá trị văn hóa của làng nghề đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, khẳng định vị thế quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân Nam Bộ. Chiếu Định Yên nổi tiếng với độ bền, dày dặn và hoa văn sắc sảo, từng là vật dụng không thể thiếu trong mỗi gia đình, từ chiếc chiếu trải giường, chiếu ăn cơm đến đôi chiếu tân hôn.
Nhắc đến Định Yên là nhắc đến tiếng thoi đêm và “Chợ Ma” huyền thoại – một nét văn hóa độc nhất vô nhị đã từng tồn tại. Chợ chiếu Định Yên xưa kia họp vào ban đêm, từ lúc gà gáy canh ba đến khi trời rạng sáng. Lý do không phải vì yếu tố ma mị, mà xuất phát từ thực tế đời sống: ban ngày người dân phải ra đồng cắt lác, phơi lác, nhuộm dây; chỉ có ban đêm mới rảnh rỗi để mang chiếu đi bán.
Dù “Chợ Ma” đã lùi vào dĩ vãng, nhưng tiếng thoi dệt chiếu vẫn vang lên rộn rã, đặc biệt là vào vụ Tết. Làng nghề đang trải qua quá trình cơ giới hóa mạnh mẽ. Máy dệt chiếu giúp năng suất tăng gấp 3-4 lần so với dệt tay, giúp người dân có thu nhập ổn định hơn. Tuy nhiên, yếu tố thủ công vẫn được giữ lại ở các khâu quan trọng như nhuộm màu lác và tuyển chọn nguyên liệu. Những sân phơi lác nhuộm đủ màu xanh, đỏ, tím, vàng vẫn là những mảng màu rực rỡ tô điểm cho bức tranh quê Đồng Tháp. Câu ca dao xưa vẫn còn nguyên giá trị: “Định Yên có vựa chiếu to / Lấy chồng xứ Định khỏi lo chiếu nằm”.
Làng nghề chuối khô – Cà Mau
Ở điểm cực Nam của Tổ quốc, xã Đá Bạc (Cà Mau) sở hữu một đặc sản giản dị nhưng đậm đà hương vị bản địa: Chuối khô. Làng nghề tập trung tại các xã Trần Hợi, Khánh Hưng, nằm trong vùng đệm của rừng U Minh Hạ. Hệ sinh thái rừng tràm ngập nước tạo điều kiện cho cây chuối xiêm phát triển mạnh mẽ. Chuối ở đây có vị ngọt đậm đà và mùi thơm đặc trưng khác hẳn chuối trồng ở vùng đất thịt phù sa ngọt.
Nghề làm chuối khô Cà Mau (hay còn gọi là chuối ép) phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên. Chuối xiêm già, chín muồi tự nhiên trên cây. Lúc này lượng đường trong chuối đạt đỉnh, tạo nên vị ngọt thanh mà không gắt. Chuối lột vỏ được đưa vào khuôn ép mỏng. Kỹ thuật ép phải khéo để miếng chuối có độ dày đồng nhất, không bị nát. Sau đó, chuối được xếp lên vỉ tre phơi nắng. Nắng phải là nắng gắt, nắng to. Chính vì vậy, vụ Tết (mùa khô) là thời điểm lý tưởng nhất để sản xuất.
Trong mâm mứt Tết của người miền Tây, bên cạnh mứt dừa, mứt gừng, đĩa chuối khô ép luôn có chỗ đứng trang trọng. Nó còn là nguyên liệu để nấu chè chuối, làm kẹo chuối – những món ăn gợi nhớ ký ức tuổi thơ. Sự tồn tại của làng nghề chuối khô là minh chứng cho triết lý sống của người Cà Mau: tận dụng những gì thiên nhiên ban tặng để tạo nên giá trị, sống hòa thuận và nương tựa vào đất trời.
Tết không ở đâu xa, Tết nằm trong mùi hương trầm thoang thoảng, trong tiếng bánh tráng vỡ giòn tan, trong sắc hoa mào gà đỏ thắm và trong vị ngọt dẻo của miếng chuối khô. Về với các làng nghề là về với Tết của cội nguồn, để thấy yêu hơn, trân trọng hơn những giá trị văn hóa đang được những bàn tay chai sần âm thầm gìn giữ qua bao thế kỷ. Đó chính là di sản vô giá mà chúng ta cần nâng niu và trao truyền.
Xem thêm bài viết liên quan:
