Bài: Ngô Quang Minh
Ảnh: Nguyễn Thanh Hải, Ngô Quang Minh
Văn hóa biển đảo và trải nghiệm đời sống ở quần đảo Trường Sa.
Với hơn 3.000 đảo lớn nhỏ phân bố đều theo chiều dài bờ biển và 2 quần đảo xa bờ là Trường Sa và Hoàng Sa, cùng với đặc điểm lãnh thổ đất liền chữ S, các đảo Việt Nam do đó trở thành tuyến phòng thủ tiền tiêu, lá chắn trên biển bảo vệ đất nước, đồng thời là cơ sở để xác định vùng nội thủy, lãnh hải, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa Quốc gia. Biển Đông cũng là một trong những tuyến hàng hải sôi động nhộn nhịp nhất thế giới, giữ vai trò huyết mạch trong kết nối giao thương toàn cầu, nối liền Thái Bình Dương với Ấn Độ Dương. Chính vì vậy, sự hiện diện của các đảo và quần đảo Việt Nam không chỉ có ý nghĩa sống còn về lãnh thổ mà còn quan trọng về an ninh, kinh tế và giao thương quốc tế.
Theo dòng lịch sử, từ thế kỷ 17 đến cuối thế kỷ 19, dù trải qua nhiều triều đại khác nhau, nhưng nhà nước phong kiến Việt Nam đều thực hiện sứ mệnh thiêng liêng giữ gìn chủ quyền biển đảo và toàn vẹn lãnh hải. Từ thời Chúa Nguyễn qua nhà nước Đại Việt thời Tây Sơn và sau này là triều đình nhà Nguyễn; hải đội Hoàng Sa, kiêm quản đội Bắc Hải, đều đã làm tốt nhiệm vụ đo đạc thủy trình, cắm mốc dựng bia, quản lý và tổ chức đơn vị hành chính với 2 quần đảo; được ghi nhận trong châu bản triều Nguyễn cũng như các văn bản, sắc phong triều đình. Trải qua giai đoạn Pháp thuộc và kể từ năm 1975 tới nay, Việt Nam tiếp tục củng cố và thực thi chủ quyền hợp pháp về lãnh thổ thiêng liêng và các công ước luật pháp quốc tế, kèm theo việc phát triển cơ sở vật chất và xây dựng đời sống tinh thần cho quân dân các huyện đảo.
Bên cạnh những dấu chân lịch sử cha ông đã tự hào đặt giữa trùng khơi, cùng vai trò địa chính trị chiến lược, thì văn hóa biển đảo và trải nghiệm đời sống ở Trường Sa là hành trình khám phá vô cùng mới mẻ và độc đáo. Một chuyến đi như thế thường kéo dài nhiều ngày theo tàu kiểm ngư vượt trăm hải lý từ đất liền đến với tuyến đảo và nhà giàn tiền tiêu, nơi đầu sóng ngọn gió của biển Đông. Điểm đến đáng được nhắc tới đầu tiên là đảo An Bang, được mệnh danh là “cô gái đẹp” của quần đảo Trường Sa nhưng thực tế rất khó tiếp cận do đặc thù địa hình bao bọc bởi sóng lớn quanh năm. Đảo do các tảng đá san hô liên kết với nhau mà thành, cấu trúc dựng đứng nên 4 mùa sóng vỗ, việc vào ra đảo khó khăn, có những thời điểm đội đặc nhiệm phải bơi ra để lai dắt thuyền và đón người cùng hàng hóa lên đảo. Thổ nhưỡng An Bang là cát san hô nghèo dinh dưỡng, đảo không có nước ngọt, nhiệt độ và hơi mặn cao khiến việc nuôi trồng cực kỳ khó khăn. Nhưng cái tên “An Bang” (làm cho đất nước yên ổn thái bình) như đã thể hiện ý chí quyết tâm của người Việt nói chung và các chiến sĩ trên đảo nói riêng. Từ bàn tay của bao thế hệ, nơi đây đã dần trở thành ốc đảo đầy sức sống, đất đai được cải tạo và phủ xanh. Dấu ấn từ An Bang hôm nay là những tán cây phong ba vững chãi, cùng những quả bàng vuông chỉ cần nhìn thôi đã biết là “món quà Trường Sa” không đâu có được. Đặc biệt nhất trên đảo chính là ngọn Hải đăng mà các chiến sĩ tự hào khẳng định rằng “Trong bất luận điều kiện nào, đèn hải đăng này không được tắt. Bởi hải đăng An Bang không chỉ làm mốc chỉ dẫn cho tàu thuyền hoạt động trong khu vực mà còn là ánh sáng của chủ quyền Quốc gia trên biển”.
Và không thể không nhắc đến đảo Trường Sa lớn – trung tâm của đặc khu Trường Sa, loa thành tiền tiêu mang dáng hình Tổ quốc trên biển Đông. Nơi đây bao thế hệ cán bộ, chiến sỹ, quân và dân đã đổ mồ hôi, công sức và cả máu thịt của tuổi xuân để biến cát đá khô cằn thành Trường Sa xanh mướt, làm cho đảo trở thành nhà và biển cả thành quê hương. Điều kiện khí hậu thủy văn đặc trưng với mùa khô sóng yên biển lặng (từ tháng 2 đến tháng 5) rất thích hợp cho các đoàn khách từ đất liền ra thăm đảo cũng như cho ngư dân đánh bắt hải sản và ghé đảo để trao đổi nhu yếu phẩm. Trung tâm của đảo Trường Sa lớn có nhà đèn, hộ dân, bệnh xá, trường học, trạm khí tượng, nhà khách, khu tưởng niệm Bác Hồ, tượng đài liệt sỹ và chùa. Chùa Trường Sa lớn cũng là 1 trong 9 ngôi chùa trên toàn quần đảo. Đây không chỉ là nơi cầu bình an cho quân dân trên đảo mà còn là chốn linh thiêng gửi lời tri ân tới những thế hệ người Việt đã hoà mình vào sóng nước để giữ yên bờ cõi từ khơi xa. Xúc động hơn cả là nghi lễ chào cờ hát Quốc ca và duyệt đội ngũ trên đảo Trường Sa lớn. Giữa nắng gió biển Đông và không khí trang nghiêm dưới đại kỳ sao vàng 5 cánh, những thành viên của đoàn cùng quân dân huyện đảo đồng thanh hát vang lời sông núi trong niềm vinh dự và tự hào.
Hải trình nào rồi cũng tới ngày tạ từ. Chúng tôi từ trên boong tàu vẫy tay chào quân dân toàn đảo Trường Sa lớn vẫn đang trang nghiêm đứng trên cầu cảng tiễn đoàn. Đất liền mãi thương nhớ Trường Sa, mãi thương nhớ những người con đã chọn lớn lên cùng con sóng và làm nên ý nghĩa cuộc đời mình trên biển cả.
