Bài: Vũ Thị Hằng
Ảnh: Amachau

Tranh Tứ quý là loại tranh chúc tụng gồm 4 bức, tượng trưng cho 4 mùa xuân, hạ, thu, đông. Trong truyền thống xưa, mỗi dịp tết đến, xuân về, người Việt thường sửa sang nhà cửa, mua tranh Tứ quý về treo hoặc tặng người thân, bạn bè. Trên tranh thường có những câu thơ chữ Hán hoặc chữ Nôm vịnh về các mùa trong năm hoặc ghi các lời chúc phúc. Người ta treo tranh Tứ quý với tâm thức mong muốn được hưởng phúc, sống thọ (trải qua bốn mùa, trọn vẹn một vòng đời), sống an lành, phú quý, vinh hiển, con cháu đầy đàn.

Bộ tranh Tứ quý thuộc dòng tranh Hàng Trống

Bài viết sẽ giới thiệu về ý nghĩa của một số bộ tranh Tứ quý đặc sắc thuộc dòng tranh dân gian Hàng Trống và dòng tranh dân gian Đông Hồ trong bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Bộ tranh thứ nhất là bộ Tứ quý thuộc dòng tranh Hàng Trống thể hiện 4 bình hoa đào, hoa sen, hoa cúc và hoa sơn trà, tương ứng với 4 mùa. Người xưa đã dùng phép ẩn dụ hình tượng chiếc bình (trong nghĩa bình hoa) đồng âm đồng thanh với chữ bình (trong cụm từ bình an). Trong bình cắm 4 loại hoa quý biểu thị ý “bình hòa thị phúc” tức ôn hòa là phúc. Để bộ tranh không đơn điệu và còn có thể gửi gắm nhiều ý nghĩa biểu trưng khác, một cách duyên dáng, nghệ nhân dân gian đã “bài trí” những bình hoa này trên các chiếc ghế chân cao hay chiếc đôn hình hồi văn tượng trưng cho mưa gió tưới nhuần vạn vật, ghế chân cao và bày kèm theo đó đĩa quả, chậu hoa nhỏ khác hay các vật trang trí đều mang ý nghĩa phúc, lộc như quả phật thủ, hoa thủy tiên, hoa lan…

Cũng với ý niệm về những lời chúc tụng tốt đẹp, một bộ tranh Tứ quý thuộc dòng tranh Hàng Trống do hiệu Thanh An vẽ lại dùng ngụ ý qua 4 loại quả tương ứng với các mùa: quả đào (xuân), quả vải (hạ), quả lựu (thu), và quả na (đông). Cảnh mùa xuân được thể hiện thông qua hình ảnh cành đào hoa trái sum suê, trên đó có đôi chim hỉ thước hót đối nhau. Hoa đào có ý nghĩa trừ tà, quả đào biểu thị ý trường thọ và đôi chim hỉ thước báo điềm lành, may mắn. Chữ Hán trên tranh có lời bình khá giản dị: “Hoa đào khoe sắc cùng mùa xuân”.

Bức tranh mùa hạ thể hiện cành vải được trồng bên cạnh một tảng đá lớn, trên đó có con chim ưng đang săn mồi, dưới chân tảng đá là khóm hoa mẫu đơn khoe sắc rực rỡ. Quả vải có phiên âm chữ Hán là lệ, chữ này đồng âm đồng thanh với chữ lợi trong từ danh lợi. Trong khi đó, hình ảnh chim ưng là biểu tượng của người anh hùng. Hoa mẫu đơn có ý nghĩa biểu tượng cho phú quý. Phần chữ Hán trên tranh dường như chỉ chú trọng tới yếu tố này: “Tột cùng chỉ hoa là phú quý”.

Bộ tranh Tứ quý thuộc dòng tranh Hàng Trống

Bên cạnh bức mùa hạ là tranh thu vẽ cành lựu đỏ rực rỡ. Một quả lựu bị chim mổ để lộ ra nhiều hạt lựu. Lựu có nhiều hạt chỉ sự mong muốn đông con nhiều cháu. Hoa lựu cũng biểu thị sự may mắn. Dưới gốc lựu có con chim trĩ và vài cụm hoa lan được vẽ rất đẹp. Hình tượng con chim trĩ trắng gợi nhắc tới con chim đất Việt trong truyền thuyết thời Hùng Vương. Về đời vua Thành Vương nhà Chu, Hùng Vương sai bề tôi tự xưng là họ Việt Thường đem chim bạch trĩ sang tiến cống. Con bạch trĩ này sau đó chỉ chọn cành cây quay về hướng Nam để đậu. Từ điển tích đó mà có thành ngữ: “Chim Việt đậu cành Nam”. Chữ Hán trên tranh có nghĩa là Chim biết là giống có văn chương vượt hơn mọi loài.

Bức tranh cuối vẽ cành na trĩu quả, đầu cành còn rộ ra những bông hoa trắng muốt. Quả na đồng âm với na thần giúp trừ tà. Ở bên dưới, cụm hoa cúc nở mùa đông mạnh mẽ và kiêu hãnh. Nội dung chữ Hán trên tranh: “Hoa tuy phú quý chẳng xa người”, vẽ theo bút pháp của Tân La.

Bộ tranh 4 mùa về 4 loại quả  được hiệu Thanh An, một hiệu tranh nổi tiếng ở Hà Nội sáng tác và phổ biến trong khoảng thời gian trước Cách mạng tháng Tám năm 1945. Nhiều người cho rằng, bộ tranh này dù ít nhiều vẫn ảnh hưởng một số hình tượng có tính khuôn thước theo văn hóa Hán, nhưng đã kết hợp trong đó nhiều yếu tố văn hóa bản địa.

 Một trong những bộ tranh tứ bình độc đáo và có dấu ấn Việt rõ nhất, không chỉ ở hình tượng nghệ thuật mà còn ở dòng thơ chữ Nôm – chữ viết của người Việt xưa là bộ tranh Tứ quý thuộc dòng tranh dân gian Đông Hồ. Bộ tranh còn có tên gọi nôm na là “Lúa, ngô, khoai, sắn”.

Lúa, ngô, khoai, sắn là các loại cây quen thuộc, xuất hiện hàng ngày trong đời sống của người Việt. Hình tượng mùa xuân được thể hiện bằng hình ảnh lúa trĩu bông không phải nhằm thể hiện mùa thu hoạch lúa (vào mùa xuân) mà bởi vai trò và ý nghĩa biểu tượng quan trọng của cây lúa đối với người Việt. Những câu thơ vịnh mùa xuân trên bức tranh được viết bằng chữ Nôm: Lộc xuân trổ bạt cánh đồng; Ong bay, chim đậu cây hồng nhởn nhơ.

Bộ tranh Tứ quý thuộc dòng tranh Đông Hồ

Bức tranh mùa hạ được thể hiện bằng cây khoai nước, loài cây mọc khắp nơi, ven các bờ ao, chuôm, dọc các bờ sông, suối, khe, rạch. Mùa hạ được khắc họa bằng câu thơ chữ Nôm: Tháng hạ sen nở ven bờ; Dưới hàng cây mát vịt vờn nước xanh. Ngoài ra, hình tượng đôi vịt đứng rỉa lông và bơi lội trong đầm sen cũng gần gũi với bức tranh “Liên áp” – thể hiện ước vọng về tình yêu đôi lứa và sự đỗ đạt, thăng tiến trong sự nghiệp.

Mùa thu được thể hiện bằng hình ảnh những khóm ngô già đến thời kỳ thu hoạch. Dưới chân là con gà trống đang “giáo huấn” năm chú gà con bên khóm cúc. Bài thơ chữ Nôm là: Nhu mì cúc đợi nắng vàng; Ngô đồng đợi quán gốc đa, canh gà. Hình tượng đàn gà trong bức tranh thu gợi nhắc lại tích “Giáo ngũ tử” – tranh vẽ một con gà trống cùng năm chú gà con mang hàm ý dạy bảo, hướng dẫn năm con đều thăng quan.

Bức tranh mùa đông được kết bằng hình ảnh đàn thỏ đang chạy nhảy dưới gốc sắn. Bài thơ Nôm rằng: Đông gần mai chiếm nở hoa; Cuối vườn tươi tốt thỏ nhà mát lông. Thỏ là hình tượng mang lại điềm lành, biểu trưng cho sức khỏe và sự thịnh vượng.

Có thể thấy rằng, thông qua các hình tượng nghệ thuật, những bộ tranh Tứ quý đều gửi gắm lời chúc tụng tốt đẹp, thể hiện mong ước của con người về cuộc sống an lành, no đủ, công danh, sự nghiệp thành đạt, gia đình hạnh phúc, đông con nhiều cháu. Ngày nay, trong xã hội hiện đại, việc chơi tranh Tứ quý nói riêng và tranh dân gian truyền thống nói chung đã không còn phổ biến. Tranh Tứ quý trên chất liệu tranh giấy ít được ưa chuộng hơn, nhưng thú chơi tranh Tứ quý vẫn được duy trì và phát triển rộng ra trên các chất liệu khác bền vững hơn như gốm, gỗ, đồng.

Xem thêm bài viết liên quan: