Quốc Thái

Trong không gian yên tĩnh của một triển lãm gốm men tro nung củi, cảm giác đầu tiên không phải là sự choáng ngợp, mà là một nhịp chậm rất khác. Những chiếc chén, bình, ấm hiện diện lặng lẽ trên bàn gỗ, bề mặt không đồng nhất, khi nhám sần, khi mịn bóng như ngọc. Không có lớp men được quét bằng tay. Thứ tạo nên vẻ ngoài ấy đến từ lửa, từ tro củi, từ những biến số mà người làm gốm chỉ có thể đón nhận chứ không kiểm soát hoàn toàn.

Gốm men tro nung củi là một thực hành đòi hỏi sự khiêm nhường. Tác phẩm được đặt trực tiếp trong lò, không hộp bảo vệ, không phủ men. Khi nhiệt độ vượt ngưỡng 1.300 độ C, tro từ củi gỗ cháy tan chảy, bám lên bề mặt đất và hòa vào cốt gốm, tạo thành lớp men tự nhiên. Mỗi lò nung là một lần “phó mặc có ý thức”: hướng gió, lượng củi, vị trí đặt đồ trong lò, thậm chí độ ẩm không khí đều có thể làm thay đổi sắc độ cuối cùng. Cùng là từ một nghệ nhân, nhưng mỗi tác phẩm là một độc bản.

Ở đó, người xem có thể nhận ra dấu vết của “đường lửa”: một bên tác phẩm thô nhám, xỉn màu; bên kia nhẵn bóng, ánh lên sắc xanh, nâu hay vàng nhạt như men ngọc. Những khác biệt ấy không phải lỗi, mà là kết quả trực tiếp của quá trình nung. Lửa không chỉ làm chín đất, mà còn “vẽ” lên bề mặt, để lại bản đồ chuyển động của chính nó.

Tinh thần wabi-sabi hiện diện rõ trong men tro nung củi: một vẻ đẹp không hoàn hảo, mộc mạc và vô thường. Những vết chảy không đều, những mảng men dày mỏng khác nhau gợi cảm giác về thời gian, về sự biến đổi liên tục. Đứng trước các tác phẩm, người xem dễ nhận ra cảm giác bình yên kỳ lạ – không phải vì chúng tròn trịa, hoàn chỉnh, mà vì chúng trung thực với quá trình hình thành của mình.

Với những người thực hành gốm theo cách này, lửa không phải đối tượng để chinh phục, mà là một cộng sự khó đoán. Nung củi ở nhiệt độ cao là thử thách lớn, đòi hỏi kinh nghiệm nhiều năm và sự kiên nhẫn gần như tuyệt đối. Có lò thành công, có lò thất bại, nhưng chính sự bất định ấy lại là lý do khiến men tro nung củi tiếp tục được theo đuổi: mỗi mẻ gốm là một lần học cách lắng nghe vật liệu và chấp nhận ngẫu nhiên như một phần của sáng tạo.

Trong nhịp sống ngày càng nhanh và chuẩn hóa, những tác phẩm men tro nung củi nhắc người xem về giá trị của chậm rãi và cảm nhận. Chúng không kể câu chuyện lớn lao, cũng không phô trương kỹ thuật. Thay vào đó, mỗi vật thể nhỏ bé mang trong mình dấu vết của lửa, đất, gió và thời gian – một sự hòa hợp âm thầm của ngũ hành, được giữ lại dưới dạng hình khối.

Triển lãm “Men tro nung củi 2026” diễn ra từ ngày 5/2 đến 8/2 tại TITA Art (164A Trấn Vũ, quận Ba Đình, Hà Nội). Không gian trưng bày giới thiệu những tác phẩm gốm men tro được hình thành từ quá trình nung củi ở nhiệt độ cao, như một thực hành bền bỉ kéo dài nhiều năm giữa đất, lửa và thời gian.