Bài LAN ANH
Ảnh LÊ HUY, VIỆT LINH, TRUNG TUYẾN
Lịch sử khẩn hoang và lập bản mường của cộng đồng các dân tộc phía Bắc đã để lại cho núi rừng Tây Bắc vô số những kho tàng văn hóa rực rỡ sắc màu. Trong đó, trang phục dân tộc Thái không đơn thuần là lớp áo giữ ấm cơ thể, mà là một ngôn ngữ biểu đạt tinh tế nhằm truyền tải những thông điệp về quan niệm nhân sinh, tín ngưỡng và vòng đời của con người.
Kính mời độc giả cùng Heritage đắm chìm vào những đường kim mũi chỉ thổ cẩm, để thấu hiểu bản sắc duyên dáng của đồng bào dân tộc Thái.
1. Áo Xửa Cóm – Biểu tượng của triết lý âm dương
Những ngày này, du khách lên Điện Biên không chỉ đắm chìm trong vẻ đẹp của hoa ban lung linh khoe sắc, thăm khu di tích lịch sử đầy ý nghĩa, mà còn thưởng thức những món ẩm thực và những làn điệu dân ca, dân vũ; khám phá, trải nghiệm các phong tục tập quán của các dân tộc. Đặc biệt, các bạn nữ có thể chụp ảnh check-in với trang phục phụ nữ Thái và tìm hiểu về đời sống văn hóa của đồng bào nơi đây.
Linh hồn trong bộ trang phục của phụ nữ Thái chính là chiếc áo Cóm (Xửa Cóm) ôm sát cơ thể. Được thiết kế bó lửng vạt, gấu áo chỉ chạm vừa cạp váy, Xửa Cóm có khả năng làm bật lên đường cong thanh xuân của người mặc. Điểm độc đáo hiếm có trên trang phục này chính là hệ thống cúc đính ở vạt trước. Thường là những hàng cúc bạc đúc hình bướm, ve sầu hay hình lá, người Thái gán cho những chiếc cúc này ý nghĩa biểu tượng nhân sinh sâu sắc.
Theo quan niệm dân gian, hai hàng cúc bạc đại diện cho sự kết hợp Âm – Dương. Hàng cúc bên trái (bên nam) được gọi là “to po” (con đực), hàng cúc bên phải (bên nữ) được gọi là “to me” (con cái). Phụ nữ chưa chồng thường mang hàng cúc mang số lẻ (11 hoặc 13 cúc) để cầu mong cho sự sống sinh sôi; trong khi phụ nữ đã yên bề gia thất lại sử dụng cúc chẵn.
2. Sự phân biệt tinh tế qua diện mạo Thái Trắng và Thái Đen
Dân tộc Thái có dân số đông đảo ở vùng cao Tây Bắc như Sơn La, Điện Biên, Lai Châu. Cộng đồng này chia thành các nhóm địa phương rõ rệt, trong đó nổi bật nhất là định danh “Thái Trắng” và “Thái Đen”.
2.1 Trang phục Thái Đen – Dấu ấn của chiếc Khăn Piêu tĩnh mặc
Người Thái Đen sử dụng Xửa Cóm với thiết kế cổ đứng bao vòng quanh cổ tạo nên nét tĩnh mịch trang trọng. Gam màu áo thường tối (chàm, đen). Tuy nhiên, phụ kiện đi kèm lại cực kỳ sặc sỡ, nổi danh nhất chính là Khăn Piêu. Chiếc khăn thổ cẩm hình chữ nhật trải dài không chỉ để đội đầu che sương mà còn là một tác phẩm thêu tay công phu với họa tiết cách điệu hoa lá, sao 8 cánh. Khăn Piêu là vật đính ước, là của hồi môn và là tiếng nói của người con gái Thái Đen trước nhà chồng.
2.2 Trang phục Thái Trắng – Nét thanh thoát tinh khôi
Khác với vẻ trầm mặc của nhóm Thái Đen, phụ nữ Thái Trắng chuộng những gam màu sáng, thanh thoát như trắng, hồng hoặc vàng nhạt. Thiết kế cổ áo của Thái Trắng khoét sâu thành khuôn hình trái tim hoặc chữ V rũ mở, tạo khoảng trống khoe khéo nét cổ thanh tú. Để giữ nếp che mưa bụi, người phụ nữ Thái Trắng thường sử dụng “nón Tát” (loại nón nở xòe như bông hoa trên đầu) hoặc sử dụng những vành khăn trơn đơn giản.
Những cô gái Thái trong quang cảnh núi rừng mùa xuân
3. Lễ phục Xửa Luông và vòng eo thêu gấm
Vào các ngày lễ đặc biệt quan trọng như cúng bản, hội lùng tùng, tết cổ truyền hoặc trong nghi lễ vòng đời mạn tang, phụ nữ Thái khoác lên mình chiếc “Xửa Luông” (áo thụng thân dài) lồng bên ngoài chiếc áo Cóm thường nhật.
Kết hợp cùng đó luôn là chiếc váy ống dáng suông nhuộm chàm (Xỉn). Đểm liên kết giữa sự gọn gàng của chiếc áo ngắn và độ xòe của chân váy chính là thắt lưng (Xà yều) – một đoạn lụa màu xanh hoặc tím quấn nối. Dù màu sắc áo váy ra sao, nếp thắt lưng lụa luôn đóng vai trò là “chiếc eo lưng ong” tạo ảo giác thị giác thuôn đều, vinh danh vẻ vóc dáng đôn hậu của phái nữ.
4. Nghi lễ Tằng Cẩu – Dấu ấn của vẹn toàn thủy chung
Nếu có điều gì được xem là bước ngoặt quan trọng nhất của cuộc đời thiếu nữ Thái Đen, đó chính là “Tằng Cẩu”. Khi chính thức trở thành vợ, mái tóc xõa ngang vai thời thanh xuân lập tức được bện và búi thẳng lên đỉnh đầu. Lễ Tằng Cẩu không chỉ là một nghi thức điểm trang, đó là lời thề son sắt giữa đất trời, báo hiệu cho cộng đồng rằng người con gái ấy đã có vị trí vững chãi trong gia đình mới. Mái tóc gắn chiếc trâm bạc ấy sẽ kiêu hãnh trên nếp tóc người phụ nữ Thái cho đến lúc cuối đời.
5. Sự mộc mạc trong trang phục nam giới Thái
Ngược lại với sự lộng lẫy và tiểu tiết ở trang phục nữ giới, cánh mày râu dân tộc Thái chọn sự tiện dụng và phóng khoáng. Áo của nam giới thường xẻ tà, chui đầu, đơm nút thắt nơ vải thay cho khuy kim loại. Cùng với chiếc ống quần lửng nhuộm chàm tươm tất, trang phục nam giới đáp ứng tuyệt đối công năng vận động mạnh để chinh phục đèo dốc và mùa màng hằng năm.
6. Tín vật bạc nguyên khối trong đời sống tâm linh
Toàn bộ hệ sinh thái của trang phục người Thái sẽ thiếu vắng sức nặng nếu không có các phụ kiện bạc khối. Vòng tay, kiềng cổ hở hai đầu, trâm cài và hoa tai chạm khắc rồng phượng của người Thái luôn được chế tác từ bạc nguyên chất. Đối với đồng bào nơi đây, trang sức bạc không đại diện cho giá trị của cải xa hoa. Bạc là nguyên tố trừ tà ma, bảo vệ hồn vía con người (khuôn mặt) không bị sương lam chướng khí xâm hại. Việc cha mẹ trao tặng chiếc vòng cổ bằng bạc cho con gái trong lễ vu quy là niềm tự hào của lòng dưỡng dục thâm ân.
Theo xu hướng phát triển của xã hội, trang phục phụ nữ dân tộc Thái dần có thay đổi về sử dụng chất liệu vải; cách điệu một số chi tiết ở tay, viền cổ hoặc trang trí thêm hoa văn, họa tiết ở phần thân áo. Tuy nhiên, nhìn tổng thể vẫn giữ được vẻ đẹp độc đáo, duyên dáng và giá trị văn hóa truyền thống được lưu giữ, kế thừa trên mỗi bộ trang phục.
Xem thêm bài viết cùng chuyên mục:
- Muôn vẻ chất liệu vải thủ công
- Nghi lễ cưới hỏi của người Dao Thanh Y
- Ươm tơ dệt lụa
- Trang phục cưới của người Việt xưa
