Nguyễn Hải
Những ngày cuối tháng 7/2026, từ khắp các triền dốc Trường Sơn, dòng người cuồn cuộn đổ về xã Tà Rụt, tỉnh Quảng Trị để hòa mình vào không gian Ariêu Piing – lễ hội tạ ơn tổ tiên và bốc mộ cổ truyền lớn nhất, linh thiêng nhất của 36 dòng họ vùng cao trong khu vực. Đặc biệt hơn cả, mùa lễ hội năm nay ghi một dấu mốc lịch sử khi Ariêu Piing chính thức đón nhận Bằng công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định sức sống trường tồn của một bản sắc chưa bao giờ phai nhạt.
Từ trên cao, Tà Rụt hiện lên như một bức tranh thiên nhiên hùng vĩ với những thảm rừng già xanh ngắt ôm trọn dòng sông uốn lượn, nơi hàng nghìn mái nhà sàn nhấp nhô rực rỡ cờ hoa. Ngay từ sáng sớm, tiếng cồng chiêng, tiếng trống hội đoàn rước (được gọi là “Rzook” theo tiếng địa phương) đã vang vọng, thôi thúc bước chân lữ khách. Được tổ chức khoảng từ 10-15 năm một lần, Ariêu Piing không đơn thuần là một ngày hội giải trí; đó là cuộc trở về, là nhịp cầu tâm linh vô hình nối liền thế giới của người sống và thế giới của những người đã khuất.
Mở đầu cho chuỗi nghi lễ linh thiêng là phần diễu hành đầy sắc màu của các đoàn rước. Qua ống kính nhiếp ảnh, bức tranh văn hóa Pa Kô hiện lên vừa thực vừa kỳ ảo. Dẫn đầu là đoàn Hội đồng làng đỡ đầu (làng A Đăng, A Ngo) sánh bước cùng làng chủ nhà Tà. Tiếp sau đó, không khí trở nên sống động với tiếng nhạc cụ dân tộc vang rền: tiếng cồng chiêng hùng tráng, tiếng khèn, đàn Ta lư, đàn tro réo rắt quyện cùng tiếng sáo Khui và điệu dân ca Chachâp, K-Lơi tha thiết, nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ.
Điểm nhấn thị giác mạnh mẽ nhất khiến các tay máy không thể rời mắt chính là sự xuất hiện của các đoàn biểu diễn tín ngưỡng đầy nghệ thuật. Đoàn rước thôn A Đăng tái hiện tượng Hình nhân thần Thổ cư (ChauKu) khổng lồ cao 2-3 mét sải bước giữa dân làng; thôn A Liêng mang tới màn trình diễn tín ngưỡng Phồn thực (Xu Xóaq) – thể hiện khát vọng sinh sôi, mùa màng bội thu của cư dân nương rẫy; thôn Tân Đi rực rỡ với hình ảnh đàn chim gắn liền với truyền thuyết dân gian như Tut Tiêt, Ka-Lang sải cánh – biểu tượng của tự do, hòa bình và sức sống xuân mới. Kỳ ảo hơn cả là hình tượng Thần Rừng cao 3 mét với chiếc chân bằng cây lau đến từ thôn A Vao, nhắc nhớ đạo lý vạn vật hữu linh: “Ai phá rừng, Thần phạt. Ai giữ rừng, Thần thương”.
Tâm điểm của toàn bộ lễ hội hướng về Nok Târ Toong – cây cột lễ cao 5 mét rực rỡ sắc màu đen-trắng-đỏ được rước vào bởi thôn Pa Liềng. Cây nêu dựng lên như “cột nối trời và đất”, nơi Zàng (thần linh) ngự xuống ăn lễ. Xung quanh cột lễ, những đàn súc vật cúng tế, những tháp lăng mộ mới được chạm khắc tỉ mỉ, dát những hoa văn truyền thống tinh xảo. Người già trầm ngâm bên ché rượu cần, phụ nữ rạng rỡ trong trang phục thổ cẩm, con trẻ háo hức dõi theo nhịp chiêng – từng khoảnh khắc ngưng đọng ấy chính là “linh hồn” của bản sắc văn hóa Trường Sơn.
Thời khắc thiêng liêng nhất diễn ra khi Bằng công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được chính thức trao cho chính quyền và nhân dân địa phương. Việc ghi danh Ariêu Piing không chỉ là sự tôn vinh một lễ hội cổ truyền, mà là sự ghi nhận sức mạnh đoàn kết, ý thức bảo tồn kiên cường của đồng bào Tà Ôi nói chung và Pa Kô nói riêng qua hàng thế kỷ.
Chiều muộn, mây mờ bắt đầu giăng vội trên các đỉnh núi đá vôi, nhưng ngọn lửa hội và tiếng reo “YEA… YEA… Y… E… A!” ngân vang từ Ariêu Piing vẫn như còn đọng mãi. Rời Tà Rụt người lữ khách hiểu rằng: 15 năm chờ đợi cho một mùa Ariêu Piing là hoàn toàn vô giá. Bởi ở nơi đây, giữa đại ngàn Quảng Trị, quá khứ chưa bao giờ ngủ quên, và di sản của cha ông vẫn đang tiếp tục dòng chảy sinh sôi, vươn mình mạnh mẽ cùng thời đại. Và nếu có một sự kiện văn hóa đủ sức làm ngưng đọng dòng thời gian và lay động từng nhịp thở của núi rừng miền Tây Quảng Trị, thì đó chỉ có thể là Ariêu Piing.
