Bài: Nam Hoa
Ảnh: Photo Tour Heritage – Huế 2026
Trong khuôn khổ Photo Tour Heritage – Huế 2026 – Sống cùng di sản, tôi có dịp thưởng thức chương trình nghệ thuật tại Nhà hát Duyệt Thị Đường. Điều khiến tôi nhớ nhất không chỉ là những tiết mục đặc sắc, mà còn là cảm giác được ngồi trong chính không gian nghệ thuật của hoàng gia xưa, nơi âm thanh nhã nhạc, hình tượng vũ khúc cung đình và ánh hoa đăng như nối hòa khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại.
Khi sân khấu cũng là một phần của di sản
Ở nhiều nơi, nhà hát chỉ là nơi để nghệ thuật diễn ra, nhưng với Duyệt Thị Đường, bản thân nhà hát cũng là một di sản. Được vua Minh Mạng cho xây dựng vào năm 1826, Duyệt Thị Đường được xem là một trong những nhà hát cung đình cổ nhất còn được bảo tồn ở Việt Nam. Đây từng là nơi nhà vua, hoàng gia và các quan lại (hoặc sứ thần) thưởng lãm những vũ khúc và tuồng cung đình trong các dịp lễ, yến tiệc hay sự kiện trọng đại. Hôm nay, khán giả vẫn ngồi trong chính không gian ấy để lắng nghe những thanh âm gợi lại đời sống nghệ thuật cung đình từng vang lên từ hai thế kỷ trước. Chỉ điều đó cũng đủ tạo nên một trải nghiệm mà không một nhà hát hay sân khấu hiện đại nào có thể mang lại.
Ở không gian ấy, có cảm giác như giữa người xem và người biểu diễn gần như không còn khoảng cách. Tiếng trống mở đầu của Đại nhạc Tam luân cửu chuyển như đánh thức cả không gian đang trầm mặc. Rồi khi dàn nhạc tiếp tục với Xây dựng Kinh đô, hay khi các nghệ sĩ trình diễn tiết mục múa Trăng Hoàng cung, người xem dường như bị cuốn vào không khí cung đình xưa. Âm nhạc lúc ấy trở thành chiếc cầu nối tự nhiên giữa không gian của hiện tại và ký ức của hoàng cung.
Tôi thích cách chương trình không cố tạo cảm giác choáng ngợp bằng những cao trào liên tiếp. Thay vào đó, mỗi tiết mục giữ một sắc thái riêng, để cảm xúc của người xem được dẫn dắt từng bước qua nhiều cung bậc khác nhau để có thể lần về quá khứ. Sau những thanh âm của nhã nhạc là thế giới của các điệu múa cung đình phát triển. Ở Thiên địa giao hòa, hình ảnh những thiếu nữ nâng mâm lễ đầy hoa trái, từng bước khoan thai trong tiếng nhạc khiến cả sân khấu giống như đang thực hiện một nghi lễ hơn là một màn biểu diễn. Trình tường tập khánh lại mang đến một khí chất khác hẳn. Trong đội hình cân xứng của bốn thiên thần vâng mệnh thượng đế xuống chúc thọ nhà vua, từng động tác đều dứt khoát, trang nghiêm và giàu tính biểu tượng. Không còn vẻ mềm mại của tiết mục trước, điệu múa gây ấn tượng bằng sự uy nghi của nghi lễ cung đình và cảm giác trật tự, chuẩn mực mà nó tạo nên. Sau đó, bài múa Vũ phiến, với những chiếc quạt trở thành đạo cụ chính, giúp chuyển nhịp chương trình từ không khí lễ nghi trở lại sắc thái nhẹ nhàng.
Ở một sắc thái khác, Lân mẫu xuất Lân nhi lại đem lại cho khán giả một cảm xúc khác. Sau những chuyển động uyển chuyển của hai con lân lớn, chú lân con xuất hiện với dáng vẻ còn ngập ngừng, lúc nép vào lân mẹ, lúc mạnh dạn tiến lên phía trước. Đó là một chi tiết rất nhỏ, nhưng làm thay đổi hẳn bầu không khí. Nghệ thuật cung đình bỗng không còn khoảng cách, không còn vẻ nghiêm cẩn thường thấy, mà trở nên gần gũi bằng những khoảnh khắc hồn nhiên ấy.
Có lẽ vì được thưởng thức những tiết mục ấy ngay trong Duyệt Thị Đường, cảm xúc của người xem cũng khác đi. Tôi không còn cảm giác đang xem một chương trình được dàn dựng để giới thiệu di sản, mà như đang được bước vào chính không gian văn hóa đã sản sinh và di dưỡng loại hình nghệ thuật ấy.
Khi cung đình giao hòa với dân gian
Điều khiến tôi bất ngờ trong chương trình là tiết mục Phổ Minh Đài. Trong danh mục biểu diễn, tiết mục được giới thiệu là chầu văn; nhưng khi đặt trong không gian Duyệt Thị Đường, Phổ Minh Đài lại mang dáng dấp của một tác phẩm sân khấu được xử lý để hòa nhịp với mạch trình diễn cung đình. Chính điều ấy khiến tôi nhận ra nghệ thuật cung đình Huế không chỉ được gìn giữ bằng việc phục dựng những gì thuộc về quá khứ, mà còn bằng khả năng tiếp nhận, sáng tạo và làm mới những chất liệu văn hóa khác để chúng hòa nhập tự nhiên vào không gian của mình. Nhờ vậy, khi chương trình trở lại với những tiết mục mang đậm dấu ấn cung đình, cảm xúc của người xem cũng trở nên đầy đặn hơn.
Sau bản hòa tấu sáng tác trên chất liệu âm nhạc cung đình Hoàng cung huyền ảo, chương trình khép lại bằng tiết mục múa cung đình Lục cúng hoa đăng. Đây là một trong những điệu múa cung đình tiêu biểu của Huế, lấy hình tượng những ngọn đèn hoa làm lễ phẩm dâng cúng, kết hợp giữa ngôn ngữ múa và nghi thức tế lễ để gửi gắm ước nguyện về sự an lành, hoàn mãn và những điều tốt đẹp cho con người. Đó là tiết mục tôi nhớ lâu nhất, không phải vì quy mô dàn dựng, mà vì cách nó khép lại hành trình cảm xúc của đêm diễn. Ánh sáng của những ngọn hoa đăng không rực rỡ, những động tác của nghệ sĩ cũng không hướng tới cao trào. Mọi thứ diễn ra chậm rãi, trang nghiêm và tĩnh tại. Trong văn hóa Á Đông, hoa đăng luôn gợi nhắc đến ánh sáng, sự thanh sạch và những lời nguyện cầu tốt đẹp. Đặt Lục cúng hoa đăng ở phần kết, đạo diễn đã để khán giả rời nhà hát không phải bằng cảm giác náo nhiệt sau một buổi biểu diễn, mà bằng một khoảng lặng rất đẹp.
Tiếng nhạc ngừng, tháp hoa đăng vẫn lặng yên trên sân khấu. Cả khán phòng cũng lặng đi trong giây lát trước khi những tràng vỗ tay vang lên. Khoảnh khắc ấy khiến tôi hiểu rằng điều đọng lại không phải một tiết mục riêng lẻ, mà là cảm xúc thống nhất được chương trình khơi mở, nâng đỡ và dẫn dắt từ đầu đến cuối.
Rời Duyệt Thị Đường, ngoái nhìn sân khấu vừa khép màn, tôi chợt nghĩ, giá trị lớn nhất của nơi này không chỉ nằm ở tuổi đời của một công trình được xây dựng từ năm 1826, mà ở việc nó vẫn đang thực hiện đúng sứ mệnh vốn có của mình. Sau hai thế kỷ, Duyệt Thị Đường vẫn sáng đèn, vẫn có nghệ sĩ biểu diễn, vẫn có khán giả thưởng thức, và vẫn để những thanh âm của nghệ thuật cung đình tiếp tục ngân lên trong chính không gian đã sinh ra chúng.
