Bài: An Nhiên
Ảnh: Amachau
Trong không gian đậm chất Á Đông bên bờ hồ Tây, Hà Nội, một “màn trình diễn” của hoa được tạo nên từ nghệ thuật cắm hoa Nhật Bản, kết hợp khéo léo với những hoa liệu thuần Việt như tre trúc, hoa đào, thược dược, mang đến cảm giác Xuân hiện diện rất nhẹ nhàng và đầy sức sống.
Trong không gian ấy, Đỗ Thị Thu Phượng – nghệ nhân cắm hoa Ikebana theo trường phái Mishoryu – nói về hoa bằng một giọng điềm tĩnh. Sau hơn 8 năm theo hoa đạo, với chị, cắm hoa không chỉ là nghệ thuật tạo hình, mà là một con đường tu tập, nơi con người học cách lắng nghe thiên nhiên và chính mình.
Chị có thể chia sẻ với độc giả Heritage mối duyên đưa đến với nghệ thuật cắm hoa Ikebana không?
Tôi không đến với Ikebana từ Nhật Bản, mà từ một hành trình rất dài với văn hóa phương Đông. Tốt nghiệp phổ thông, tôi sang Trung Quốc du học. Những năm tháng sống ở đó, tôi đã dành nhiều thời gian tìm hiểu văn hoá, mỹ học, nghệ thuật của các triều đại trong lịch sử Trung Hoa. Càng tìm hiểu, tôi càng nhận ra có một tinh thần Á Đông rất sâu, vượt qua ranh giới quốc gia.
Tình cờ một lần tham gia triển lãm cắm hoa, tôi gặp được thầy Keiho Hihara – trưởng môn đời thứ 10 của phái Mishoryu, một trong những trường phái Ikebana lâu đời của Nhật Bản. Khi nhìn tác phẩm của thầy, tôi bị cuốn vào sinh khí và sự kết nối rất mạnh mẽ với tự nhiên. Đó không phải là cái đẹp được sắp đặt, mà là cái đẹp tự thân sống động. Tôi gọi đó là “hữu duyên” – một cuộc gặp đến đúng lúc, khi văn hóa Á Đông đã đủ dày để Ikebana trở thành con đường mà tôi chọn để bước tiếp.
Điều gì ở Ikebana khiến chị quyết định gắn bó lâu dài?
Với tôi, Ikebana không phải là nghệ thuật tạo hình, mà là một con đường tu tập. Mỗi lần cắm hoa là một lần lắng lại, quan sát nội tâm và học cách kiên nhẫn. Tôi có thể cắm hoa nhiều giờ, thậm chí thâu đêm, chỉ để lắng nghe và cảm nhận khí chất vốn có của hoa.
Mỗi một cành cây ngọn cỏ đều mang trong mình một dòng khí riêng, người nghệ nhân cắm hoa cũng có khí riêng thể hiện tư duy thẩm mỹ của mình. Nên khi khí của hoa liệu tương tác với khí của nghệ nhân thì sẽ tạo ra một sinh mệnh mới. Đó chính là tác phẩm. Quá trình chậm rãi, tĩnh lặng ấy giúp tôi cảm nhận sâu hơn mối liên kết giữa con người với thiên nhiên. Ikebana, vì thế, không chỉ hiện diện trong bình hoa, mà dần thấm vào nhịp sống, trở thành một cách sống chậm và sâu.
Những tác phẩm của chị dường như không bao giờ lặp lại. Quá trình đó bắt đầu như thế nào?
Để ra một tác phẩm, tôi thường phải tư duy rất lâu, không phải là để cắm hoa gì mà chủ yếu để xem cảm xúc của mình muốn biểu đạt là gì. Nhưng tôi lại rất thích quá trình đó, lắng nghe nội tâm, nuôi dưỡng cảm xúc bên trong của chính mình.
Mỗi lần cắm hoa, trạng thái của tôi khác, trạng thái của hoa cũng khác. Chỉ cần một đường cong hay màu sắc thay đổi rất nhỏ, cảm xúc đã khác rồi. Và đôi khi, kể cả đã tư duy rồi, thì khi chọn nguyên liệu, cảm nhận trực tiếp sinh khí của hoa, tác phẩm cuối cùng lại chính là những gì mà tự nhiên đã mang đến.
Chị có thể “trò chuyện với hoa”?
Vâng, nói trò chuyện thì có vẻ hơi quá, nhưng thực tế, tôi sẽ tự quan sát và cảm nhận từng sắc độ, hướng vươn, độ cong và tìm góc đẹp nhất của từng cành, từng bông hoa. Khi mình đủ lắng, mình sẽ thấy mỗi bông hoa đều có khí chất riêng, rất tinh tế và tình tứ. Đó chính là năng lượng tích cực từ thiên nhiên. Người cắm hoa chỉ là người cảm thụ và dùng kỹ thuật để biểu đạt một cách trung thực nhất.
Học Ikebana của Nhật Bản, chị lại sử dụng rất nhiều hoa liệu Việt Nam, đó có phải là sự khác biệt?
Nguyên liệu, hoa liệu sinh ra ở đâu thì mang tinh hoa đất trời của nơi đó. Hoa và cây cỏ Việt Nam hấp thụ nắng, gió, thổ nhưỡng của mảnh đất này. Và tôi cũng là người được sinh ra, lớn lên trong cùng dòng khí ấy, nên là dù là văn hóa hay nhận thức, tư tưởng đều là người Việt. Ở trong tác phẩm mang tâm hồn của người Việt Nam kết hợp với cả nguyên liệu của người Việt, dù cùng một kỹ thuật, tác phẩm sẽ mang một tinh thần rất khác.
Ví dụ như nam thiên trúc, cành lê hay cành mận – Nhật Bản cũng có. Nhưng khi chúng mọc ở vườn nhà tôi, hay ở vùng núi Tây Bắc, sinh khí hoàn toàn khác. Muốn cảm nhận được điều đó, phải làm việc với hoa liệu rất nhiều, luyện tập rất lâu. Khi khí chất của hoa liệu gặp khí chất của người cắm, sự tương tác ấy sẽ tạo nên một dấu ấn rất riêng.
Mỗi lần cắm hoa là một lần tĩnh lại và lắng nghe nội tâm. Vì sao chị lại quyết định chia sẻ nghệ thuật này với số đông?
Vốn bản tính là thích tự mình nghiên cứu, tự làm và “chơi” với chính mình, nhưng tôi thấy mình sẽ tiến bộ hơn, cuộc sống có ý nghĩa hơn khi được thực hành nhiều. Cắm hoa chính là nuôi dưỡng cảm xúc, tích lũy sự rung động, điều mà ai cũng cần, đặc biệt là người nghệ sỹ. Nếu mình chia sẻ tác phẩm, mọi người thấy đẹp, thấy rung động, cảm xúc của cả người xem lẫn người sáng tác cũng đều được bồi đắp. Nhờ đó cái đẹp cũng được lan tỏa. Có lúc tôi đã làm triển lãm nhỏ để nhiều người có thể đến thưởng lãm. Nhưng đôi khi cũng không có gì to tát, cắm được một bình hoa, tôi gửi cho người bạn yêu hoa để cùng ngắm, như một cách chia vui, chỉ đơn giản như thế thôi! (cười)
Với tác phẩm sắp đặt rất Xuân lần này, chị muốn gửi gắm điều gì?
Xuân trong một tác phẩm cắm hoa không nằm ở màu sắc rực rỡ hay hình thức cầu kỳ. Xuân là sinh khí, là sự khởi đầu, là cảm giác hy vọng đang chuyển động rất khẽ. Chỉ cần khi nhìn vào, người ta cảm thấy có sự sống, có năng lượng mới đang nảy mầm – thế là Xuân đã đến rồi.
