Bài: Trương Quý
Ảnh: Amachau
Những tượng đài chứng kiến thăng trầm lịch sử của Hà Nội và tạo nên một cảm thức chung của cộng đồng.
Nhiều góc phố, quảng trường, vườn hoa Hà Nội được nhớ đến nhờ tượng đài. Chúng như dấu mốc của thành phố, chứng kiến các thăng trầm lịch sử và ghi dấu ký ức của nhiều lớp người trên mảnh đất giàu biểu tượng này. Ở đó có sự tri ân và tưởng nhớ dành cho các bậc anh hùng, danh nhân và thánh nhân, tạo nên một cảm thức chung của cộng đồng.
Cảm thức cổ tích giữa chốn xưa
Ở Hà Nội, một trong các lớp tượng đài không gian công cộng sớm là các tượng Công giáo trước nhà thờ, được dựng vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Vẻ đẹp cổ điển của chúng sớm tạo ra cảm giác hài hòa trong khung cảnh một Hà Nội rợp bóng cây xanh. Nổi bật nhất là tượng Đức mẹ Nữ vương Hòa bình bế chúa Hài đồng trước nhà thờ Lớn. Ngự trên bệ đá cao vừa phải, tượng Đức Mẹ màu đồng ánh vàng giữa quảng trường nhỏ, lấy nhà thờ Lớn màu xám uy nghi với khung cửa vòm Gothic làm nền, gợi chiều sâu tinh thần bằng sự hòa quyện tinh tế.
Một pho tượng thánh mang dáng dấp tượng đài khác là tượng thánh Phaolô ở khuôn viên Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn. Tượng đá trắng với nét mặt thâm trầm, nếp áo choàng gợi cảm giác chuyển động, nổi bật giữa tán cọ xanh xòe rộng và các tòa nhà màu vàng, vừa thanh sạch, vừa giản dị, mang lại cảm giác bình an cho người bệnh.
Một pho tượng danh nhân người Việt nổi bật trước 1945 là tượng vua Lê Thái Tổ sau đình Nam Hương, nhìn ra hồ Gươm, dựng năm 1894. Tượng vua Lê cầm kiếm trỏ xuống hồ tái hiện hình ảnh trả gươm cho thần Kim Quy, ghi dấu truyền thuyết mang tinh thần dân tộc. Tượng vua Lê nằm trong một cảnh quan bài bản: nghi môn, phương đình, trụ tượng và bình phong hậu đài, kết nối với đình Nam Hương phía sau, tạo ra không gian đẹp và uy nghiêm.
Sự cô đọng trường tồn
Một vài pho tượng danh nhân chọn cách đặt khiêm nhường giữa các vườn hoa, ví dụ tượng nhà bác học Louis Pasteur đặt tại vườn hoa mang tên ông, trước Viện Vệ sinh dịch tễ. Tượng bán thân bằng đồng của người đặt nền móng cho ngành vi sinh vật học hiện đại lại rất giản dị, kích thước bằng người thật, đặt trên trụ đá vuông thuôn dần về đáy, mặt trước khắc duy nhất chữ PASTEUR. Màu đồng phong hóa và màu đá xanh ghi lẩn chìm hài hòa trong không gian xanh vườn hoa, giữa hai hàng cau vua dẫn lối về Viện Vệ sinh dịch tễ mang phong cách kiến trúc Đông Dương.
Tương tự, tượng bác sĩ Alexandre Yersin – môn đệ của Pasteur, người gắn bó với Việt Nam từ năm 1890 – đặt ở vườn hoa Yersin bên cạnh, gồm phần bán thân bằng đồng đặt trên trụ đá, hướng về phía Viện Vệ sinh dịch tễ, cơ sở kế thừa một phần dấu ấn của hệ thống Viện Pasteur Hà Nội trong lịch sử y học đô thị.
Tưởng nhớ những hy sinh
Những tượng đài đầu tiên của nước Việt Nam độc lập ở thủ đô tôn vinh các vị anh hùng trẻ tuổi, gắn với vườn hoa và công viên mới. Sau khi đường Thanh Niên và vườn hoa trước cổng đền Quán Thánh được chỉnh trang, tượng Lý Tự Trọng bằng bê tông trắng đã được dựng lên. Tượng mang phong cách tạo khối mạnh, thể hiện khí phách người anh hùng 17 tuổi giữa vùng cây xanh ven hồ Tây. Tại công viên Thống Nhất, tượng bán thân Nguyễn Văn Trỗi được dựng để tưởng nhớ người anh hùng chống Mỹ. Nhằm tưởng niệm nỗi đau trong đợt bom B-52 tàn phá Hà Nội 12 ngày đêm tháng 12/1972, tượng đài người mẹ bế con trên phố Khâm Thiên được dựng ngay trên nền đổ nát chiến tranh.
Từ thập niên 1980, độ nhận diện các tượng đài tăng dần trong đô thị. Tưởng nhớ 60 ngày đêm mở đầu Toàn quốc kháng chiến, tượng đài cảm tử quân từng được dựng cạnh đền Bà Kiệu. Qua năm tháng, nhóm tượng 3 người trở nên quen thuộc, song phải đến khi tượng cùng chủ đề ở vườn hoa Vạn Xuân khánh thành năm 2004, ký ức lịch sử của Hà Nội mới thật trọn vẹn ở phía bắc khu phố cổ.
Các tượng đài danh nhân, anh hùng dân tộc cũng được dựng ở các nơi gắn liền với tên tuổi họ. Có thể kể đến tượng vua Ngô Quyền ở Sơn Tây, tượng Anh hùng dân tộc – danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi Hà Đông, hay tượng vua Quang Trung tại công viên văn hóa Đống Đa, ghi dấu chiến thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789 trước quân Thanh. Những địa điểm này tạo thêm không gian cho các hoạt động văn hóa, lễ hội địa phương.
Dáng uy nghiêm giữa đời
Năm 1985, trên nền tượng đài Canh Nông cũ tại vườn hoa Chi Lăng trước Cột cờ Hà Nội, tượng V. I. Lenin được dựng theo thiết kế của Liên Xô. Tượng đồng kích thước vừa phải, có dáng bước và vạt áo rộng tiếp nối bằng bệ đá hoa cương rộng dần về đáy, tạo hình tam giác vươn lên đón ánh nhìn về Cột cờ Hà Nội. Tổng thể công trình đồng dạng với mặt bằng vườn hoa hình tam giác, thêm sinh động nhờ hàng hoa ban xen kẽ phượng vĩ phía sau.
Dù gắn bó sâu sắc với Bác Hồ, song ngoài bức tượng ở Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh có từ vài thập niên trước, phải đến thế kỷ 21 Hà Nội mới có tượng Bác Hồ và Bác Tôn ở đảo giữa hồ công viên Thống Nhất, mang ý nghĩa Bắc Nam sum họp. Đáng chú ý là bức tượng đồng Bác Hồ đang làm việc do Đảng Lao động Mexico tặng đặt trong Phủ Chủ tịch. Cũng đến từ Mỹ Latinh, bức tượng bán thân nhà văn, anh hùng dân tộc Cuba José Martí Pérez được đặt trang trọng trên phiến đá hồng ở vườn hoa Tao Đàn.
Gần kề quảng trường Ba Đình lịch sử là đài tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ ở đường Bắc Sơn. Thoát khỏi hình thức tượng tròn, khối đài lập phương rỗng bốn mặt gợi hình ngôi đền mái cong truyền thống, không quá đồ sộ nhưng có được sự uy nghiêm, trang nhã. Bên hồ Gươm, chào mừng Thăng Long – Hà Nội nghìn tuổi, tượng đài Lý Thái Tổ được dựng trang trọng, tạo điểm nhấn ở vườn hoa trung tâm, đối thoại với các di tích xung quanh và trở thành nơi tụ hội đông đảo du khách mỗi cuối tuần khi kết nối với không gian phố đi bộ.
Tượng đài gắn liền cảnh quan và tạc vào ký ức người Hà Nội như các bài học lịch sử trực quan, neo giữ cảm xúc về trầm tích thời gian. Năm tháng phủ lên chúng nét quen thuộc, biến các tượng đài thành những dấu mốc đường phố, hòa vào mạch đời thường, nơi cuộc sống không ngừng chảy trôi.
