Xuân Chính
Giữa sắc núi mây ngàn của vùng Tây Bắc, người Xạ Phang vẫn lặng lẽ nâng niu và gìn giữ một nét văn hóa tinh tế qua từng đường kim, mũi chỉ – đó là những đôi giày thêu hoa rực rỡ, được làm hoàn toàn thủ công sử dụng thường xuyên cùng với váy, áo thổ cẩm.
Người Xạ Phang là một nhóm cư dân cư trú chủ yếu tại một số địa bàn thuộc tỉnh Điện Biên, với đời sống gắn liền cùng núi rừng và nương rẫy. Tộc người này có ngôn ngữ riêng và hệ thống các giá trị văn hóa rõ nét. Không chỉ gìn giữ tiếng nói, dấu ấn dân tộc Xạ Phang còn được thể hiện qua trang phục truyền thống, đặc biệt là đôi giày vải thêu hoa, thường được gọi là liển hài.
Trong đời sống thường ngày, bên cạnh sản xuất nông nghiệp và chăm lo gia đình, phụ nữ Xạ Phang vẫn duy trì thói quen may vá, thêu thùa. Công việc này không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt, mà còn là cách để họ thể hiện tình cảm với người thân, gửi gắm cảm xúc và phô diễn tài khéo của đôi bàn tay. Những đôi giày thêu mang đậm tinh thần nữ công và nhịp sống nơi rẻo cao.
Vào những ngày nông nhàn, dễ bắt gặp hình ảnh các bà, các mẹ ngồi bên hiên nhà, tạo khuôn giày từ mo tre, giấy bản, rồi cặm cụi khâu đế, thêu hoa văn trang trí. Các họa tiết được thêu tỉ mỉ và sắc nét, từ hình ảnh hoa lá cách điệu, dây leo mềm mại đến những hoa văn hình học như răng cưa, ô trám lồng hay sóng lượn. Giày dành cho trẻ em thường có màu sắc rực rỡ, trong khi của người lớn được phối màu tiết chế hơn, giày của thiếu nữ cũng điệu đà hơn. Giữa giày nam và giày nữ có sự khác biệt dễ nhận biết: giày nam thường hở một phần mũi và thân giày, còn giày nữ được khâu kín mũi.
Ngày nay, nghề làm giày thêu của người Xạ Phang ở Điện Biên không chỉ dừng lại ở phạm vi gia đình mà đã trở thành một sản phẩm thủ công mang đậm bản sắc văn hóa địa phương. Những đôi giày thêu hoa từ xã Sín Chải được chứng nhận OCOP góp phần tạo thêm sinh kế và cải thiện đời sống cho bà con. Dù hình thức thể hiện có những điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu đương đại, những đôi liển hài vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi, phản ánh kỹ năng, thẩm mỹ và đời sống tinh thần của người Xạ Phang.
