Bài: DẠ THƯƠNG
Ảnh: HOÀNG QUANG THÁI

Thánh địa linh thiêng của Israel mang đến sự rung động mãnh liệt về lịch sử, tín ngưỡng và cảm hoài về những ảnh hưởng đan xen của chúng tới sáng tạo nghệ thuật.

Không gian nghệ thuật đường phố tại Jerusalem

NGHỆ THUẬT LƯU DẤU TRÊN NHỮNG BỨC TƯỜNG

Từ Tel Aviv đi khoảng 70km về phía Tây là đến trung tâm thánh địa. Những bức tường đá dọc đường đi hay dải phân cách sừng sững West Bank thu hút sự chú ý mạnh mẽ. Không chỉ bởi các phiến đá Jerusalem và kiến trúc đặc biệt của chúng mà còn bởi dấu ấn nghệ thuật hiện hữu. Đó là những bức tranh phản chiến gây choáng ngợp của Banksy như The Armored Dove, The Masked Thug, Girl Frisking a Soldier… Càng đến gần khu phố cổ, các bức tường càng cao, càng trầm mặc còn cây cối thì nhiều và xanh tươi hơn.

Không gian nghệ thuật đường phố tại Jerusalem

Thái giáo, Ki-tô giáo và Hồi giáo. Men theo các sườn đồi, những hàng ô-liu, bạch đàn thẳng tắp sẽ đến khu phố cổ, nơi đây là trung tâm của thánh địa, được bao bọc bởi một bức tường đá cao ngút. Thật khó hình dung về Jerusalem mà không có những bức tường từ thời cổ đại đã trải qua bao thăng trầm. Nghệ thuật cổ xưa được lưu dấu trên các bức tường này theo nhiều cách khác nhau. Trong các thánh đường, nhà thờ Mộ thánh hay Vòm đá thiêng, ta dễ dàng chiêm ngưỡng các bức tường phủ đầy bích họa và các ký tự cổ xưa được tạo nên từ hỗn hợp màu, bồ hóng và các nét chạm khắc. Kiến trúc của những bức tường này quả thực có một không hai trên thế giới.

Bên trong là hàng trăm ngõ nhỏ đan xen như mê cung dẫn đến các quảng trường và Bức tường Than Khóc linh thiêng.

Không gian nghệ thuật đường phố tại Jerusalem

MỐI TƯƠNG TÁC VỚI NGHỆ THUẬT PHƯƠNG TÂY

Không thể phủ nhận, thánh địa linh thiêng này có vai trò nhất định trong trí tưởng tượng của nghệ thuật phương Tây. Các cuộc Thập tự chinh, hành hương… đến cội nguồn của tôn giáo, văn hóa này mang đến nhiều cảm hứng. Sự hỗn loạn, mâu thuẫn tự thân của thành phố đã trở thành điểm tham chiếu để thúc đẩy sáng tạo. Thông qua quá trình chuyển vị, thánh địa được tái tạo thành các phiên bản nghệ thuật khác nhau từ nhiều tư tưởng, hiện hữu trong các tòa nhà, bảo tàng… ở châu Âu.

Các tín đồ Do Thái giáo tại Bức tường Than Khóc

Một trong những nghệ sĩ nổi bật là danh họa-nhà điêu khắc người Đức Anselm Kiefer với bức tranh Jerusalem cỡ lớn được thực hiện đa chất liệu, trong đó có vàng lá tạo cảm giác như một thành phố thiên đường. Anselm cũng có một triển lãm cá nhân mang tên “Next year in Jerusalem” tại Gagosian New York năm 2010. Một họa sĩ người Đức khác là Richter cũng vẽ một bức cùng tên Jerusalem, mô tả quang cảnh của một thành phố được chiếu sáng bằng ánh nắng mặt trời. Cách đặt tên tác phẩm thể hiện sự nặng lòng với ký ức của hai nghệ sĩ. Mối liên hệ giữa hai họa sĩ với

Jerusalem có lẽ nằm ở ký ức của thành phố, một hình dung về lịch sử của nó rồi tái hiện lại trong tác phẩm của mình, không né tránh.

Cảnh quan đầy tính nghệ thuật giao thoa với tôn giáo của thánh địa Jerusalem

DÒNG CHẢY CỦA NGHỆ THUẬT ĐƯƠNG ĐẠI

Nghệ thuật có thể không phải là điều đầu tiên hiện lên trong tâm trí du khách đến thăm những tàn tích của Jerusalem nhưng dòng chảy của nó tuôn tràn và bao trùm khắp thành phố. Nơi đây có bảo tàng Israel, trung tâm văn hóa lớn nhất nước, lưu giữ các bộ sưu tập khảo cổ kinh thánh phong phú, các bản viết tay quý hiếm, nghệ thuật nghi lễ Do Thái, dân tộc học, nghệ thuật, tác phẩm có nguồn gốc từ châu Phi, Nam Mỹ và Bắc Mỹ cùng nhiều bộ sưu tập tranh đồ sộ. Ngoài ra, Jerusalem cũng có rất nhiều phòng trưng bày, các công trình nghệ thuật sắp đặt trên đường phố và triển lãm nghệ thuật đương đại ngoài trời.

Mới đây, một triển lãm có tính đột phá kết hợp nghệ thuật trình diễn và khảo cổ đã diễn ra ở độ sâu 6,1m dưới chân Bức tường Than Khóc. Nghệ sĩ Nicole Kornberg Jacobovici đã trưng bày 27 tác phẩm gốm – khảo cổ trong một không gian – sâu dưới lòng đất, được xem là không-thể-tưởng-tượng được và chưa từng diễn ra một triển lãm nghệ thuật nào. Kornberg Jacobovici nghĩ rằng thông qua chất liệu đất sét (vốn được dùng để sản xuất vật dụng sinh hoạt trong nhiều thời kì), cô và mọi người có thể kết nối bản thân với các các nền văn hóa trong quá khứ, như một cách đối thoại với người xưa.

Cảnh quan đầy tính nghệ thuật giao thoa với tôn giáo của thánh địa Jerusalem.

Nghệ thuật ở đây luôn mang tính đặc trưng của từng địa điểm, bởi sự phân tách thành các khu vực tôn giáo khác nhau. Mỗi nơi trong thành phố đều chứa đựng hàng trăm sự giằng xé của mấy nghìn năm lịch sử, tạo nên sự phức cảm và thúc đẩy sáng tạo. Tới Jerusalem, cảm nhận sâu sắc rằng tín ngưỡng của con người thật mạnh mẽ và cũng thật ác độc. Chúng ta sống, rồi chết. Ở giữa là những dằn vặt về niềm tin, kiêu hãnh, định kiến, sáng tạo và tự do.

Giống như Amos Oz – một nhà văn nổi tiếng của Israel, đã viết trong cuốn tự truyện A Tale of Love and Darkness: “Ở cuối đường cụt, cũng là nơi kết thúc của Jerusalem, vượt ra ngoài những ngọn đồi ảm đạm và cằn cỗi của sa mạc Judean, Biển Chết lấp lánh phía xa như một đĩa thép nóng chảy… Tôi có thể thấy họ đang đứng đó, ở điểm tận cùng của thế giới, trên bờ vực hoang vu”.