Bài: Nguyễn Phước Bảo Đàn
Ảnh: Nguyễn Phong
Hình tượng ngựa là biểu tượng thẩm mỹ gắn với đời sống tâm linh trong văn hóa tín ngưỡng Huế.
Khi thủ pháp tạo hình của nghệ nhân dừng lại ở mức hoàn thiện cho một kiểu thức trang trí đặc thù của Huế: motif con Ngựa, hình hài của một loài vật quen thuộc trong đời sống con người, đã dần bước qua ngưỡng cửa của những vai trò vốn có, tiếp cận những giá trị vĩnh hằng trong đời sống tâm linh.
Đến Huế, ở bất cứ nơi đâu, từ những kiến trúc dân gian cho đến cung đình, bạn đều có thể chiêm ngắm hình ảnh của loài ngựa, được thể hiện dưới nhiều bố cục và chất liệu khác nhau. Đó có thể là tượng ngựa đá ở sân bái đình nơi lăng tẩm; tượng ngựa gỗ trong đền miếu; phù điêu long mã đắp nổi bằng vôi vữa, khảm sành sứ ở nghi môn, trên những bức bình phong, cổng ngõ; tượng ngựa bằng thạch cao, bồi bằng giấy để thờ cúng; hay trên tranh mộc bản làng Sình (Lại Ân).
Cung đình hay dân gian, dù rằng thủ pháp tạo hình mỗi nơi mỗi vẻ, nhưng có thể thấy rằng, hình hài và phong thái thể hiện của loài ngựa, trong một khoảnh khắc dường như đông cứng lại thành những kiểu thức trang trí đặc thù, chuyển tải ý đồ thể hiện của nghệ nhân và mang đậm chất Huế.
Ở khu lăng tẩm của các vị vua nhà Nguyễn như Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức…, không khó để bắt gặp những tượng ngựa chế tác bằng đá, có đầy đủ yên cương, hàm thiếc, đứng trầm mặc chầu hầu ở bái đình như thể tưởng nhớ đến chủ nhân đã khuất. Rồi cũng trong tư thế ấy, nhưng bằng một chất liệu khác, những pho tượng ngựa gỗ sơn trắng hoặc đỏ thường được đặt hai bên khám thờ vị thần Bạch Mã, Quan Thánh Đế Quân, Trần Hưng Đạo, hay ở chùa Từ Hiếu, nơi Quảng Hiếu đường thờ vị Tả Quân Lê Văn Duyệt – vị khai quốc công thần triều Nguyễn.
Trong tín ngưỡng của người dân Huế, ở một số cõi nhất định giữa trời và nhân gian, giữa nhân gian và âm phủ, các vị thánh thần thường dùng ngựa làm vật cưỡi để chầu hầu và hành đạo, thế nên từ xa xưa người Huế đã dâng cúng những pho tượng ngựa để tỏ lòng kính trọng. Trên những am, cảnh thờ trong vườn nhà, cũng sẽ không khó để nhìn thấy những pho tượng ngựa bằng thạch cao hoặc giấy bồi. Hay trong các dịp lễ quan trọng, người Huế cũng thường đốt cho cậu, đức ngài…, những bộ vàng mã gồm ngựa, hài, áo mão và cung tên. Cùng trong đời sống tín ngưỡng, thuở xưa, người Huế thường dùng tờ tranh Lục súc (trâu hoặc ngựa, bò, heo, chó, dê, gà) được in theo lối mộc bản của làng Sình (Lại Ân) để cúng chuồng nuôi gia súc, cầu mong sự bảo vệ an lành cho vật nuôi.
Trong cả một thế giới biểu tượng sinh động và đa dạng, có lẽ phổ biến nhất là bức bình phong tạo hình Long Mã và những kiểu thức trang trí hình ngựa trên các nghi môn ở Huế.
Long mã, loài vật bước ra từ thần thoại Trung Hoa, linh vật hội tụ những phẩm chất tốt đẹp của rồng, lân và ngựa. Hình dáng loài này được miêu tả qua sự kết hợp của sừng, bờm loài rồng, thân mình của loài hươu xạ, đuôi bò, trán của loài sói, vảy của kỳ lân, chân và móng của loài ngựa. Hình tượng linh vật này thường được đắp nổi bằng sành sứ, vôi vữa, hoặc tô màu trên những bức bình phong dùng để trấn gió, trừ tà… cho kiến trúc Huế. Và đỉnh cao là hình ảnh của nó được dùng làm logo Festival Huế, với nguyên mẫu hình ảnh bức bình phong long mã nổi tiếng nhất của Huế được xây dựng năm Thành Thái thứ 8 (1896) tại trường Quốc học Huế.
Trên những nghi môn trong hoàng thành Huế như Dục Khánh Môn, Hưng Khánh Môn, Trường An Môn, Trường Sanh Cung, hay lầu Tứ Phương Vô Sự…, nhiều kiểu thức trang trí liên quan đến loài ngựa được thể hiện bằng vôi vữa, khảm sành sứ, đó có thể là kiểu thức trang trí Liễu – Mã (cây Liễu – con Ngựa) đặc trưng, hay Bát tiên kỵ thú (Tám vị tiên cưỡi thú: rồng, lân, rùa, phụng, công, voi, ngựa, hạc)… Đặc biệt, năm Minh Mạng thứ 17 (1836), khi đúc Cửu đỉnh đặt ở Thế Miếu, nhà vua đã cho khắc hình tượng con ngựa lên Anh Đỉnh, chiếc đỉnh thứ ba, bên trái nhìn từ Thế Miếu.
Từ hình ảnh loài vật hữu dụng trong đời sống con người, dưới thời quân chủ, triều đình nhà Nguyễn đã dành hẳn khu vực phía trong Đông Nam môn của kinh thành để dựng Viện Thượng Tứ làm nơi chăm sóc, thuần dưỡng ngựa cho hoàng gia. Để rồi, địa danh này đã in hằn trong tâm thức người Huế, khi Viện Thượng Tứ không còn, họ vẫn gọi cửa thành này là cửa Thượng Tứ.
Con ngựa ngoài vai trò là vật kéo xe, vật cưỡi, vật thồ hàng… trong đời sống dân gian, khi biên chế vào quân đội trở thành kỵ binh với đội phi kỵ vệ và khinh kỵ vệ bảo vệ sự an nguy cho vương triều. Ngựa được dùng làm vật cưỡi, vật kéo xe của hoàng gia qua hình ảnh cỗ xe tứ mã khắc trên Cửu đỉnh, thành một phần trong đoàn ngự đạo của nhà vua vào những dịp đại tự của quốc gia (lễ tế Nam Giao, Xã Tắc…). Rồi như con thoi di chuyển trên mạch máu lưu thông con đường thiên lý dưới thời quân chủ, ngựa được sử dụng dưới hình thức ngựa trạm, vận chuyển thư từ, công văn, chiếu lệnh… đảm bảo sự vận hành thông suốt của bộ máy hành chính giữa kinh đô với các tỉnh thành, kể cả miền biên viễn xa xôi.
Đứng giữa hoàng thành Huế, khi ánh nắng chiếu lên những ô hộc trang trí đậm màu thời gian, giữa một thế giới biểu tượng sinh động và đa dạng, bạn sẽ dễ dàng nhìn thấy hình ảnh của ngựa, loài vật quen thuộc đồng hành cùng đời sống con người. Ngựa đã bước qua ranh giới của cuộc sống thực tại để đi vào đời sống tinh thần của người dân xứ Huế.
Xem thêm bài viết liên quan:
