Quốc Thái
Dưới chân phố cổ Bao Vinh, làng Địa Linh (phường Hương Vinh, TP Huế) bước vào những ngày tất bật nhất trong năm khi Tết cận kề. Trong những ngôi nhà thấp, khói lò nung lẫn mùi đất sét quen thuộc báo hiệu mùa làm tượng ông Táo, một nghề thủ công gắn với tín ngưỡng dân gian của người Việt. Ở Huế, Địa Linh hiện là nơi duy nhất còn duy trì việc nặn tượng Tam vị Táo quân bằng đất nung, một thực hành đã tồn tại qua nhiều thế hệ và trở thành nhịp điệu quen thuộc mỗi độ tháng Chạp.
Tượng ông Táo sau khi được nung và trang trí
Nghề làm tượng ông Táo ở Địa Linh hình thành từ lợi thế tự nhiên của vùng đất giàu đất sét. Theo lời các bậc cao niên, dưới thời Nguyễn, nơi đây từng là “Nê ngõa tượng cục”, chuyên sản xuất gạch, ngói phục vụ xây dựng lăng tẩm cung đình. Từ nền tảng ấy, nghề nặn tượng đất nung ra đời và dần gắn liền với đời sống tín ngưỡng. Với người dân Huế, mỗi năm thay mới bộ tượng hai ông một bà đặt trên bếp thờ không chỉ là phong tục, mà còn là cách gửi gắm mong ước về một năm đủ đầy, bình an.
Những bức tượng ông Táo trước khi được nung
Quy trình làm tượng bắt đầu từ rất sớm, ngay sau Tết. Đất sét vàng được tuyển chọn kỹ, lọc bỏ tạp chất rồi nhồi liên tục cho đến khi đạt độ dẻo và mịn. Khuôn đúc bằng gỗ lim, loại gỗ cứng, bền, được chạm khắc hình tượng Tam vị Táo quân đứng cạnh nhau, giúp từng đường nét hiện lên rõ ràng. Đất được ép chặt vào khuôn, gạt bỏ phần thừa, rồi tháo khuôn và chỉnh sửa thủ công trước khi phơi khô. Những ngày nắng, tượng được hong tự nhiên; khi thời tiết ẩm, quạt điện được dùng để hỗ trợ quá trình làm khô.
Những tượng ông Táo được xếp ngay ngắn trước khi đưa vào nung
Sau công đoạn phơi, tượng được xếp cẩn thận vào lò nung, chêm thêm gạch vụn để tạo khoảng cách. Lò đốt bằng trấu đỏ lửa suốt một ngày một đêm, nhiệt độ đủ cao để đất chín đều nhưng không nứt vỡ. Khi ra lò, tượng có màu vàng nhạt tự nhiên, dấu hiệu của một mẻ nung đạt yêu cầu. Từ đây, tượng được tô sơn hồng hoặc đỏ, phủ kim tuyến hoặc trang trí đơn giản tùy theo nhu cầu thị trường. Dù hình thức có thay đổi theo thị hiếu, cấu trúc và tinh thần của bộ tượng Tam vị Táo quân vẫn được giữ nguyên.
Lửa được nhóm từ bên ngoài lò bằng củi vụn và bìa giấy, quạt nhỏ đặt sát miệng lò để tăng gió, giúp ngọn lửa bén đều và bắt đầu quá trình nung
Những ngày cao điểm, mỗi gia đình có thể sản xuất hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tượng mỗi ngày. Công việc kéo dài từ sáng sớm đến tối muộn, không phân biệt ngày nghỉ. Thu nhập từ nghề không cao, phần lớn “lấy công làm lãi”, nhưng với nhiều người, đó là cái giá chấp nhận được để giữ nghề ông cha. Không ít gia đình ở Địa Linh đã gắn bó với việc nặn tượng suốt bốn, năm đời, coi đây không chỉ là sinh kế mà còn là trách nhiệm gìn giữ một phần ký ức văn hóa của vùng đất Cố đô.
Trang trí, tô màu cho sản phẩm sau khi nung
Giữa đời sống hiện đại, khi đồ thờ cúng công nghiệp ngày càng phổ biến, nghề làm tượng ông Táo thủ công ở Địa Linh đối mặt với nguy cơ mai một. Lực lượng lao động chủ yếu là người lớn tuổi, lớp trẻ ít mặn mà với công việc nặng nhọc, thu nhập thấp. Dù vậy, trong ánh lửa lò nung những ngày giáp Tết, làng Địa Linh vẫn giữ được nhịp lao động đều đặn. Mỗi bức tượng hoàn thành không chỉ phục vụ một mùa lễ, mà còn mang theo câu chuyện của đất, lửa, và bàn tay con người, những yếu tố âm thầm kết nối tín ngưỡng dân gian với đời sống đương đại.
