Nguyễn Hải
Trên triền đất đỏ bazan của xã Cồn Tiên, Quảng Trị, những dòng nước mát lành vẫn ngày ngày âm thầm len qua các bờ đá, máng dẫn rồi đổ xuống bể hứng trước khi tìm đường ra ruộng rau xanh mát. Trải qua gần 2.000 năm, một hệ thống dẫn thủy cổ của người Chăm vẫn được bảo tồn, tiếp tục phát huy công năng và được biết đến với tên gọi giếng cổ Gio An.
Điều làm nên sự độc đáo của hệ thống giếng cổ này trước hết nằm ở cách người xưa không chống lại địa hình mà tận dụng chính địa hình để dẫn nước. Những mạch nước ngầm được thu gom và dẫn qua các công trình bằng đá xếp. Những viên đá lớn nhỏ được lựa chọn, đặt chồng lên nhau một cách khéo léo, tạo thành bờ chắn, máng dẫn và các bể chứa mà không cần chất kết dính. Qua các lớp đá, nước được dẫn vào bể hứng, tràn sang những bể phía dưới rồi tiếp tục theo các tuyến mương về khu vực sản xuất.
Ở Gio An, vì thế, “giếng” không chỉ là một điểm lấy nước. Đó là một hệ thống.
Ngày nay, giếng cổ Gio An được xác định gồm 14 giếng, phân bố tại các thôn An Nha, An Hướng, Hảo Sơn, Long Sơn và Tân Văn. Những tên gọi như Giếng Đào, Giếng Trạng, Giếng Búng, Giếng Ông, Giếng Bà, Giếng Gai, Giếng Tép, Giếng Máng, Giếng Gái 1, Giếng Gái 2, Giếng Nậy, Giếng Côi, Giếng Dưới, Giếng Pheo… gợi lên một mạng lưới công trình gắn bó mật thiết với đời sống của cư dân nơi đây.
Nhưng nếu chỉ đứng bên một chiếc giếng và nhìn những bức bờ đá phủ rêu, thật khó hình dung hết quy mô của công trình. Chỉ khi nhìn từ những khoảng ruộng phía dưới, người ta mới nhận ra những đường dẫn nước ấy tạo thành một mạng lưới liên kết giữa nguồn nước, khu dân cư và đồng ruộng.
Những tuyến đá chạy dọc theo triền đất, khi thẳng, khi uốn theo địa hình, tạo nên những đường nét đặc biệt giữa màu xanh của cây cỏ. Dù mùa mưa hay nắng hạn, dòng nước ấy vẫn chảy, góp phần tạo nên một cảnh quan nông nghiệp đặc trưng của Gio An: những ruộng rau liệt (tên gọi địa phương của rau cải xoong) xanh mát mắt. Rau liệt Gio An cũng trở thành nguyên liệu chính cho nhiều món ăn đặc sản của vùng.
Đá trở thành đường dẫn. Nước trở thành mạch sống. Và ruộng đồng là nơi hành trình ấy kết thúc. Một di sản hơn nghìn năm tuổi nhưng vẫn còn khả năng thực hiện chức năng mà người xưa tạo ra nó để làm. Đó chính là vẻ đẹp độc đáo của hệ thống giếng cổ Gio An.
“Với những giá trị đặc biệt, năm 2001, hệ thống giếng cổ Gio An được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Ngày nay, nơi đây cũng là một điểm đến hấp dẫn đối với du khách muốn tìm hiểu di sản và đời sống nông nghiệp địa phương.”
