Mộc Xuân
“Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi”, một phong tục lặng lẽ, giản dị, nhưng gói trong đó là cả một cách nhìn về thời gian, về đời sống, về cách con người mở ra và khép lại một vòng năm, như xuân – hạ – thu – đông rồi… lại xuân!
Muối: triết lý của tình nghĩa mặn mà, sự chắt chiu no đủ
Những ngày đầu xuân năm mới, Mồng 2, mồng 3… khi phố xá còn thưa người, đôi khi vẫn nghe tiếng rao bán muối đi qua những con ngõ nhỏ. Không vồn vã, không mời chào rôm rả. Người mua cũng không mua nhiều, chỉ một bát nhỏ, một túi con, đủ để cầm trong tay. Có nhà còn giữ thói quen không gạt ngang miệng bát, để muối vun lên đầy đặn, như một lời chúc âm thầm cho năm mới tròn đầy, không hụt thiếu. Muối – thứ gia vị giản dị của bữa ăn thường ngày – bước sang ngày đầu năm lại mang theo một ý nghĩa khác. Vị mặn của muối được hiểu là vị mặn của tình thân, của sự gắn bó, của những mối quan hệ cần được giữ gìn để không nhạt phai giữa dòng đời nhiều đổi thay.
Trong quan niệm dân gian, muối còn là biểu tượng của sự tinh khiết, của việc thanh tẩy, của mong muốn năm mới bước vào với những điều trong trẻo. Một nhúm muối nhỏ được đặt nơi góc bếp, cạnh hũ gạo, không phải để phô trương, mà để nhắc nhớ rằng ấm no không đến từ sự dư thừa, mà từ sự đủ đầy. Mua muối đầu năm là một cách tin rất hiền rằng sự mặn mà sẽ giữ con người ở lại bên nhau, rằng biết chắt chiu từ những điều nhỏ bé sẽ giúp năm dài thêm vững vàng.
Ngày xưa, khi muối còn là thứ quý, việc mua muối đầu năm còn mang theo lời nhắc về sự tiết kiệm, về cách sống biết dè sẻn để dành cho những điều quan trọng hơn. Nhưng ngay cả khi muối đã trở nên sẵn có, ý nghĩa ấy vẫn còn nguyên. Bởi điều người ta giữ lại không phải là vật chất, mà là triết lý sống ẩn sau hạt muối trắng khô, giản dị mà sâu.
Vôi trắng cho những ngày khép năm
Nếu muối là điểm mở của vòng năm, thì vôi lại là dấu khép.
Những ngày cuối năm ở miền Bắc thường có một thứ ánh sáng rất riêng. Nắng hanh, nhạt, hơi vàng, rơi xuống những bức tường cũ làm lộ ra từng vết thời gian. Chính vào lúc ấy, ở nhiều làng quê xưa, người ta lại mua vôi về quét lại tường nhà.
Tiếng chổi quét vôi xoèn xoẹt, mùi vôi mới ngai ngái, màu trắng sáng dần lên trên nền tường cũ, đó từng là một phần rất quen của những ngày giáp Tết. Ngôi nhà sau một năm mưa nắng được trả lại vẻ tươm tất. Những vết ố, những mảng rêu, những dấu tay của tháng ngày dần bị phủ đi bởi một lớp trắng mới. Màu trắng của vôi phủ lên những bức tường cũ, xóa đi những dấu vết thời gian, khiến căn nhà như được thở lại, được nhẹ đi sau một năm dài. Đó không chỉ là việc sửa sang vật chất, mà còn là một cách dọn dẹp tinh thần, bỏ bớt cái cũ, cái xấu, cái nặng nề để chuẩn bị bước sang một vòng năm khác.
Ngày nay, ít ai còn quét vôi tường như trước. Nhà cửa hiện đại đã đổi thay, vật liệu cũng khác đi. Nhưng ý niệm làm mới không gian sống, làm sạch lại đời sống tinh thần thì vẫn còn đó. “Cuối năm mua vôi” vì thế không chỉ là câu chuyện của một thứ vật liệu, mà là lời nhắc về việc biết khép lại, biết buông xuống, biết dọn dẹp lòng mình trước khi bước sang năm mới.
Muối và vôi – cả hai đều mang sắc trắng. Nhưng đó là hai sắc trắng ở hai đầu thời gian. Muối trắng và nhỏ, cầm trong tay, đi vào bữa ăn, đi vào cơ thể. Vôi trắng và rộng, trải ra trên tường, bao lấy không gian sống. Một thứ giữ ấm bên trong, một thứ làm sáng bên ngoài. Hai sắc trắng, hai cách chạm vào đời sống, nhưng cùng chung một ý niệm: làm cho mọi thứ trở nên sạch sẽ hơn trước khi bước sang một vòng mới. Muối mở đầu năm bằng vị mặn của nghĩa tình, của sự gắn bó, của mong muốn ấm no. Vôi khép lại năm bằng sự tươi mới, bằng việc gột bỏ những điều cũ để chuẩn bị cho một chu kỳ khác. Hai thứ nhỏ bé ấy, đặt ở hai đầu năm, tạo thành một vòng tròn khép mở – như cách người xưa nhìn thời gian không phải là đường thẳng, mà là một vòng quay có thể bắt đầu lại.
Phong tục ấy không mang màu sắc mê tín. Nó chỉ là một cách tin rất đời thường, gắn chặt với nhịp sống và tâm thức người Bắc. Tin rằng sự sạch sẽ mở đường cho điều mới. Tin rằng sự mặn mà giữ con người ở lại bên nhau. Tin vừa đủ để lòng an, để đời sống có chỗ dựa tinh thần, mà không cần đến những lời cầu xin phô trương.
Giữa sắc đỏ của hoa đào, giữa hương trầm bảng lảng trên ban thờ, giữa vị ngọt của mứt Tết và tiếng cười sum họp, hai sắc trắng ấy vẫn lặng lẽ đứng ở hai đầu năm. Một sắc trắng để mặn mà đi tiếp, một sắc trắng để sạch sẽ mà bắt đầu lại. Và chính sự lặng lẽ ấy làm nên chiều sâu của Tết: không ồn ào, nhưng bền bỉ, thấm lâu như vị muối, như lớp vôi trắng còn in lại trong ký ức nhiều thế hệ.
