Bài: Trương Quý
Ảnh: Kim Dung, Phong Nguyễn
Người Việt Nam khi học về địa lý đất nước, hầu như ai cũng biết đường xuyên Việt chạy từ ải Nam Quan, nay là Hữu Nghị Quan đến mũi Cà Mau. Con đường dài 2.482km này vượt qua nhiều khu vực đồi núi, nhất là dãy Trường Sơn ở miền Trung nhiều nhánh đâm ra biển, bởi vậy đường thiên lý cũng phải vượt qua các dãy núi bằng những con đèo. Cảnh tượng đường đèo thử thách bước chân lữ khách và là dấu ấn chinh phục thiên nhiên của người Việt nhiều thế kỷ.
Do địa hình đất nước trải dài từ Bắc vào Nam, đường thiên lý hình thành từ lâu đời. Tháng Ba năm Nhâm Ngọ (1402), dưới triều nhà Hồ, vua Hồ Hán Thương “cho đắp sửa đường sá từ thành Tây Đô đến Hóa Châu. Dọc đường đặt phố xá và trạm truyền thư, gọi là đường thiên lý” (Đại Việt sử ký toàn thư). Đường thiên lý được nối dài qua nhiều thế kỷ, mang tên đường quốc lộ 1 trong thế kỷ 20 và rồi được nắn chỉnh thành quốc lộ 1A ngày nay, song song với những đường cao tốc Bắc Nam và đường Hồ Chí Minh làm thành tuyến giao thông huyết mạch đất nước.
Vạn lý xuyên nước Nam
Con đường quốc lộ cũ bắt đầu từ tỉnh địa đầu Lạng Sơn qua con đèo đầu tiên là Sài Hồ. Con đèo dài hơn 5km, cao 362m, kết nối với địa thế hiểm trở của ải Chi Lăng ở phía tây nam, chạy qua dải núi thấp giữa cánh cung Bắc Sơn và các dãy núi đá vôi rải rác, tạo thành một cửa ngõ hiểm yếu xâm nhập đồng bằng Bắc Bộ. Nơi đây từng ghi dấu bước chân tiền nhân đi về, cũng như trận chiến Chi Lăng nổi tiếng năm 1427, đánh dấu chiến thắng của nghĩa quân Lam Sơn trước quân Minh xâm lược, dẫn tới sự mở đầu triều đại Lê sơ của nước Đại Việt.
Từ vùng châu thổ Bắc Bộ về phương Nam, con đường thiên lý bắt đầu gặp dãy núi Tam Điệp là ranh giới giữa Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Đối với các phương tiện thô sơ của người Việt xưa, con đường đèo chỉ vượt độ cao chừng 110m song đã được coi là hiểm trở. Cung đường gồm 3 đợt đèo, trải dài chừng 7km, bắt đầu từ đền Dâu trên đất Ninh Bình, kết thúc ở đền Sòng Sơn trên đất Thanh Hóa. 3 đèo này còn được gọi chung là đèo Ba Dội, đã đi vào vốn thi ca như bài thơ mượn lối chơi chữ nói lái đậm màu sắc phồn thực của nữ sĩ Hồ Xuân Hương vào thế kỷ 18: “Một đèo, một đèo lại một đèo. Khen ai khéo tạc cảnh cheo leo… Hiền nhân quân tử ai mà chẳng. Mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo”. Tấm bia đá của vua Thiệu Trị năm 1842 ngự cạnh đèo hay các ngôi đền thiêng xung quanh góp phần làm nên không gian văn hóa và tâm linh đậm đặc.
Qua dải đồng bằng Thanh – Nghệ – Tĩnh, dãy Trường Sơn bắt đầu các đợt núi đâm ngang ra biển, mà dãy núi đầu tiên như vậy mang tên “núi ngang” – Hoành Sơn. Đây là ranh giới tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Trị, cũng tạo nên con đèo cùng tên trên đường thiên lý. Đèo Ngang từng là nơi đánh dấu ranh giới nơi người Việt bắt đầu cuộc nam tiến mở cõi từ cuối thiên niên kỷ thứ nhất. Bước qua những bậc cấp lên Hoành Sơn Quan ở đỉnh đèo do vua Minh Mạng cho xây năm 1833, lữ khách như còn cảm thấy nỗi hoài cảm của Bà huyện Thanh Quan trong bài thơ nổi tiếng Qua đèo Ngang: “Bước tới đèo Ngang bóng xế tà. Cỏ cây chen đá, lá chen hoa… ”.
Rời đèo Ngang là tuyến đường bộ chạy dọc dải đồng bằng hẹp ven biển, vào đến xứ Huế để rồi phải vượt qua dãy núi Bạch Mã đâm ra biển, với hệ thống các con đèo vào loại hiểm trở nhất. Dài 3,2km ở phía nam đầm Cầu Hai, đèo Phước Tượng có địa thế hiểm yếu trên con đường kết nối Huế và Đà Nẵng. Đi tiếp về phía nam chừng 20km, con đường thiên lý gặp đầm Lăng Cô tuyệt đẹp và ở đây, bắt đầu cung đèo nổi tiếng nhất Việt Nam – đèo Hải Vân. Đường đèo đã đi vào dân ca Huế, với cảnh tượng hoang vu trong tiếng chim kêu vượn hú: “Chiều chiều dắt mẹ qua đèo. Chim kêu, chim kêu tình như bên nớ” (Lý qua đèo).
Yêu nhau mấy đèo cũng qua
Đèo Hải Vân dài 21km, có độ cao lên tới 500m, từng là ranh giới Đại Việt và Chiêm Thành sau cuộc hôn nhân năm 1306 giữa vua Chế Mân (Jaya Simhavarman 3) và công chúa Huyền Trân. Trên đỉnh đèo là Hải Vân Quan, được vua Minh Mạng xây năm 1826, với chữ đề “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”. Đèo Hải Vân chạy sát bờ biển, cùng với tuyến đường sắt xuyên Việt do người Pháp xây dựng từ đầu thế kỷ 20, nay được đánh giá là một trong những cung đường ngoạn mục nhất thế giới. Những năm sau thống nhất 1975, đèo Hải Vân trở thành biểu tượng của sự sum họp và giao thương 2 miền, náo nức niềm yêu thương như lời bài hát Tàu anh qua núi của Phan Lạc Hoa: “Đi dọc Việt Nam theo bánh con tàu quay, qua đèo Hải Vân mây bay đỉnh núi. Nhớ thương nhau em chờ anh tới…” .
Đường thiên lý dằng dặc suốt miền Nam Trung Bộ, chạy ven biển men những đồng bằng hẹp bên những con sông ngắn, giữa các đợt núi của dãy Trường Sơn ăn ra sát biển. Đặc điểm của các con đèo Cù Mông, cụm đèo Cả – đèo Cổ Mã, đèo Rù Rì là có tầm nhìn hướng ra các vịnh biển đẹp bậc nhất Việt Nam. Nếu đèo Cù Mông nhìn ra Bãi Xếp (Gia Lai) thì đèo Cả và Cổ Mã nối tiếp quanh vịnh Vũng Rô và bãi biển Đại Lãnh. Đèo Cả gắn với núi Đá Bia cũng là một ranh giới cương vực Đại Việt do vua Lê Thánh Tông lập vào năm 1471. Đèo Rù Rì từng chứa đựng nhiều truyền thuyết về sự nguy hiểm vì quanh co, khúc khuỷu, giờ đã chỉ còn là nhánh đường phụ gợi tò mò cho những vị lữ khách ưa cảm giác mạo hiểm ở cửa ngõ đô thị Nha Trang.
Con đường thiên lý từ cực Nam Trung Bộ trở nên bằng phẳng để rồi tới Nam Bộ và tới tận mũi Năm Căn (Cà Mau), cực nam đất liền của đất nước. Người xưa đã nói, “đường đi khó không vì cách núi ngăn sông mà khó vì lòng người ngại núi e sông”. Minh chứng cho sự cải biến những trở ngại ấy trong đời sống chính là lịch sử con đường thiên lý của người Việt. Lộ trình của họ có những con đèo đã hiện diện in mòn dấu chân vượt qua những dãy núi, để rồi trở thành biểu tượng của sự đi tới, không chùn bước.
