H.Anh
Sông Hồng (hay còn gọi là sông Nhị Hà) – dòng chảy không chỉ mang theo phù sa để kiến tạo nên một châu thổ, mà còn bồi đắp nên nền văn hoá phong phú đôi bờ. Làng Bát Tràng nằm ở tả ngạn sông Hồng, mỗi mùa xuân trở lại, hành trình rước nước từ giữa dòng sông không đơn thuần là một nghi lễ mà còn là cách người làng tìm về điểm khởi đầu – nơi đất và nước gặp nhau để làm nên nghề gốm, và cũng là nơi những câu chuyện xưa cũ vẫn âm thầm tiếp diễn.
Hàng năm, vào độ giữa tháng 2 âm lịch, con đường dẫn vào làng gốm Bát Tràng lại nô nức dòng người đổ về lễ hội đã tồn tại trăm năm của làng. Năm nay, lễ hội diễn ra trong ba ngày, từ 13 đến 15 tháng 2 âm lịch. Các hoạt động lễ hội được tổ chức tại nhiều di tích lịch sử đã được xếp hạng như: Kim Trúc Tự, đền Mẫu Bản Hương, Văn Từ… và trọng tâm là đình làng Bát Tràng. Đình là nơi thờ 6 vị thần có công trong việc giúp dân giữ nước, cũng là các vị thành hoàng của làng, gồm: Bạch Mã đại vương, Lưu Thiên Tử đại vương, Trang Thuận Nghi Dung Lã Thánh Mẫu, Hộ Quốc đại vương, Phan Đại Tướng đại vương và Cao Minh Tự đại vương.
Sáng ngày 14 tháng 2, lễ rước nước, tắm bài vị, rước bài vị các vị thành hoàng làng được diễn ra từ Miếu Bát Tràng và rước về Đình Bát Tràng. Điểm đặc sắc trong mâm lễ dâng lên bề trên của làng chính là Lễ Tam sinh. Mâm lễ được chuẩn bị cẩn thận và chu đáo, gồm: một con trâu tơ thui béo, một con dê thui béo, một con heo sữa quay, 6 mâm cỗ mặn và 4 mâm xôi. Thời xưa, để được rước nguyên cả Ông Trâu phải có chiếu của vua cho phép. Người dân làng Bát Tràng có công nên được vua Tự Đức cho 4 chữ “Hiếu – Nghĩa – Cấp – Công” và là làng duy nhất cúng trâu ở lễ làng.
Sau khi thực hiện dâng hương ở đình làng, đoàn rước chia làm hai để thực hiện Lễ Rước Kiệu (rước bộ) và Lễ Cấp Thuỷ hay còn gọi là Lễ rước nước, cũng chính là nghi thức quan trọng nhất của Lễ hội làng Bát Tràng. Đây là nghi thức truyền thống biểu hiện cho tín ngưỡng cầu nước của người dân, mong muốn một năm mưa thuận gió hoà. Bát Tràng vừa là làng nghề gốm vừa là làng khoa bảng nên lễ rước nước càng phải cẩn thận, trang trọng để mong trong năm có nhiều người đỗ đạt, về nghề thì ngày càng có nhiều nghệ nhân, hàng hoá mới.
Thuyền rước được trang hoàng cờ xí, mang theo đồ tế bao gồm lễ và mã gồm tượng ba đầu được đóng trên bè, xuôi ra giữa dòng Nhị Hà, nơi khúc sông có nước trong nhất. Sau khi tiến hành làm lễ dâng thần sống, thả thuỷ lễ tế xuống dòng sông để xin nước thiêng, Chủ tế lễ – người mang mệnh Bái được làng trao trọng trách đại diện nhân dân – dùng gáo đồng sạch xin mười tám gáo nước, lọc qua một lớp nhiễu điều, đổ vào chóe cúng. Các thanh niên khoẻ mạnh rước chóe cúng về đình để cúng tế quanh năm, đấy gọi là Lễ Nhập Thuỷ.
Từ sông Hồng, nước thiêng được lấy lên rồi nhẹ nhàng đưa vào kiệu, xuyên những con đường của làng, tiếng trống, tiếng chiêng và tiếng nhạc dân gian hòa quyện tạo nên một nhịp điệu vừa trang nghiêm, vừa rộn ràng. Người dân xếp hàng dọc theo phố, từ người già đến trẻ nhỏ, ai cũng háo hức, chờ đón dòng nước mang theo niềm tin, hy vọng và lòng biết ơn với tổ nghề, với những thế hệ đã vun đắp nghề gốm.
Khi kiệu dừng trước đình làng, từng giọt nước được rót vào bồn thờ, mâm Tam sinh được đặt trang trọng, tất cả đều diễn ra trong sự hòa hợp giữa con người, thiên nhiên và thần linh. Nghi lễ khép lại, dòng nước thiêng đã trở về đình làng, mang theo lời nguyện cầu, sự biết ơn và niềm tin của cả cộng đồng. Trong khoảnh khắc ấy, người ta cảm nhận rõ ràng rằng, mọi giá trị của làng gốm – từ đất, nước đến đôi tay nghệ nhân – đều được nuôi dưỡng từ dòng nước thiêng, và cùng nhau, cả làng lại tiếp tục viết tiếp câu chuyện của nghề gốm truyền thống.
Sau những nghi lễ trang nghiêm, phần hội của lễ hội làng Bát Tràng lại tràn đầy màu sắc với nhiều hoạt động thú vị, đặc biệt là cờ người và hát thờ. Theo lệ cổ, trước ngày hội, làng tuyển chọn hai “bà tướng cờ” – những phụ nữ tiêu biểu về phẩm hạnh và vị thế trong làng. Mỗi bà đảm nhận việc chăm lo cho 16 thiếu nữ độ tuổi mười đến mười lăm, được lựa chọn kỹ lưỡng. Trong suốt một tháng, các cô gái không chỉ được nuôi dưỡng, may trang phục rực rỡ mà còn luyện tập nghiêm cẩn suốt một tháng để hóa thân thành những quân cờ sống động trên sân đình. Khi ván cờ khai cuộc, từng bước đi không chỉ là nước cờ chiến thuật mà còn là một màn trình diễn nhịp nhàng, duyên dáng, đậm văn hóa Bắc Bộ.
Làng mở ba chầu thi và bốn chầu cầm để tuyển chọn giọng hát và bài bản xứng đáng. Những đội hát từ các làng lân cận được mời về, cùng nhau so tài, trau chuốt từng làn điệu. Đội vượt trội qua các chầu cầm sẽ vinh dự cất tiếng hát trong nghi lễ chính, dâng lên tổ nghề những thanh âm trang trọng và tinh tế.
Năm 2025, Hội làng Bát Tràng đã chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đây không chỉ là dịp tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ, mà còn mở ra một không gian kết nối, nơi nghề gốm trứ danh của làng được giới thiệu đầy sống động tới bạn bè trong và ngoài nước. Từ những nghi lễ cổ truyền đến các hoạt động trải nghiệm, lễ hội góp phần khơi dậy và bảo tồn những tinh hoa văn hóa, nghề nghiệp lâu đời. Chính sức sống ấy đã và đang đưa Bát Tràng vươn mình mạnh mẽ, trở thành điểm dừng chân giàu bản sắc trong hành trình khám phá của du khách bốn phương.
Một số hình ảnh khác của lễ hội:
