Quốc Thái
Chiều 3/4/2026, buổi khai mạc triển lãm tranh sơn mài “Trong và Ngoài” của họa sĩ Nguyễn Trà Vinh tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, đã diễn ra trong không gian ấm cúng, có chút nhịp điệu chậm rãi – như một cách dẫn dắt người xem bước vào thế giới của sơn mài.
Nghi thức cắt băng diễn ra ngắn gọn, với sự hiện diện của những người làm nghề lâu năm: Thiếu tướng, nhà văn Nguyễn Hồng Thái; Tiến sĩ, nhà báo Lê Mạnh Đình; Thạc sĩ Nguyễn Đức Kiên; họa sĩ Nguyễn Xuân Tiệp; họa sĩ Trịnh Lữ. Nhưng buổi lễ dường như không mang tính hình thức. Nó giống như một điểm dừng, nơi những người cùng chia sẻ một mối quan tâm với nghệ thuật gặp nhau, trước khi bước vào phần chính.
Trong lời phát biểu, họa sĩ Nguyễn Trà Vinh nói chậm, gần như không nhấn mạnh: “Để có buổi này tôi phải chuẩn bị mất gần 50 năm.” Câu nói không tạo cao trào, nhưng để lại một độ lặng. Nó đặt toàn bộ triển lãm vào một chiều thời gian khác, không phải của một sự kiện, mà của một đời người.
Từ khoảng sân bên ngoài, dòng người dần di chuyển vào bên trong phòng trưng bày. Sự chuyển dịch ấy, từ ánh sáng vàng ấm sang không gian trắng lạnh, từ âm thanh sang tĩnh lặng, gần như phản chiếu chính chủ đề của triển lãm: “trong” và “ngoài”.
Bên trong, 54 tác phẩm hiện ra không theo một trình tự kể chuyện. Những cái tên như “Chân trời nghiêng”, “Lòng mẹ”, “Tự họa”, “Sen xanh”, “Giao cảm” chỉ đóng vai trò như những gợi ý.
Tranh không dẫn dắt người xem đi đến một kết luận, mà giữ lại một khoảng cách vừa đủ, nơi mỗi ánh nhìn trở thành một cách đọc riêng.
Những gương mặt trong tranh, với ánh mắt xa vắng, không hướng về phía người xem mà như đang trôi trong một không gian khác – nửa thực, nửa mơ. Hình thể được làm mềm, kéo dài, đôi khi gần như tan ra, mang theo dư âm của đời sống tinh thần và tín ngưỡng. Sơn son, then, vàng quỳ không còn là yếu tố trang trí, mà được tiết chế để giữ lại chiều sâu – nơi màu sắc không bộc lộ ngay, mà âm thầm tồn tại dưới bề mặt.
Trong chất liệu sơn mài, thời gian không đứng ngoài tác phẩm. Mỗi lớp sơn được phủ xuống rồi mài lên là một lần chờ đợi, một lần chấp nhận mất đi để hiện ra. Nguyễn Trà Vinh không cố vượt qua điều đó. Anh đi cùng nó. Chính sự chậm rãi ấy trở thành cách để anh đặt ra câu hỏi về ranh giới – giữa nội tâm và thế giới bên ngoài, giữa cái có thể nhìn thấy và cái chỉ có thể cảm nhận.
Có lẽ vì vậy, trải nghiệm của triển lãm không dừng lại ở thị giác. Một số người đứng rất lâu trước một bức tranh, không nói gì. Một số khác di chuyển chậm, gần như dò dẫm. Tranh ở đây không yêu cầu được hiểu ngay. Nó đòi hỏi một điều khác, thời gian, và sự lắng lại.
Đằng sau toàn bộ cấu trúc ấy là một dòng chảy cá nhân nhưng không khép kín. Những yếu tố gia đình, ký ức, thi ca và âm nhạc xuất hiện trong buổi khai mạc không phải như phần phụ trợ, mà như một phần kéo dài của tác phẩm. Hội họa không đứng một mình, mà đối thoại với những hình thức khác, mở rộng từ trải nghiệm riêng tư sang những suy tư mang tính phổ quát hơn.
Và khi rời khỏi không gian ấy, cảm giác còn lại không phải là một thông điệp rõ ràng, mà là một trạng thái – như vừa đi qua một ranh giới không nhìn thấy. Giữa trong và ngoài, có thể không có sự phân định. Chỉ có sự chuyển động, rất chậm, nhưng liên tục. 
