Thái A
Kiếm tìm trải nghiệm ngoài trời cho trẻ em trong độ tuổi 5-15 từ trước tới nay vẫn là một câu chuyện dài với các gia đình thành phố. Làm thế nào để trẻ em rời khỏi màn hình điện thoại, máy tính, mạng xã hội để “chạm” vào cuộc sống thiên nhiên và phát triển các kỹ năng sống?
“Cơn khát” kỹ năng sinh tồn giữa thiên nhiên
Ở Việt Nam hiện nay, đặc biệt là các khu đô thị lớn, những kỹ năng tưởng như thuộc về bản năng sống của thế hệ ông bà cha mẹ hóa ra lại vô cùng lạ lẫm với lũ trẻ vốn chỉ quen với màn hình điện thoại và các bữa ăn có người lo tận miệng. Từ nhóm lửa đốt củi cho tới dùng vợt bắt tôm cá, từ việc tự tay hái rau về nấu canh cho tới buộc một sợi dây để treo đồ lên xe, cái gì trẻ cũng cần phải học. Thế nên mới sinh ra các mô hình trải nghiệm mà đa phần tự phát, từ các khóa tu mùa hè của chùa cho tới học kỳ quân đội, từ những buổi dã ngoại dài ngày tới các chương trình về với thiên nhiên do các tổ chức, cá nhân lập ra.
Các bậc phụ huynh vốn đã mệt mỏi vì phải theo dõi tiến độ học hành đầy áp lực của trẻ, giờ lại phải lựa chọn chỗ để trẻ con có thể học được kỹ năng “giống như ông bà ngày xưa”. Trào lưu các gia đình rủ nhau đưa trẻ đi các điểm quanh thành phố, chơi là chính, ăn uống ngủ nghỉ là phụ, cốt sao có chỗ cho lũ trẻ được biết thế nào là con gà, con vịt, biết nhặt quả trứng trong chuồng gà hay hái trái cây trên cành.
Có nhu cầu ắt có nơi cung cấp dịch vụ, và từ hơn 10 năm nay, những mô hình farmstay đã mọc lên khắp các vùng Xuân Mai, Lương Sơn, Ba Vì…, còn xa hơn thì ở các tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang, Hòa Bình… chỗ nào cũng có thể tìm thấy nơi mở cửa đón khách vào trải nghiệm.
Tất cả đều tự tìm lối đi dựa theo điều kiện địa lý, đặc thù văn hóa của khu vực. Có đi mới thấy, đây là mảng hoạt động tuy không mới nhưng vẫn còn nhiều tiềm năng, vấn đề là tính hấp dẫn của sản phẩm.
Muôn kiểu trải nghiệm cho trẻ từ du lịch đến văn hóa
Khác với lĩnh vực lưu trú, khách sạn – nhà hàng có bộ tiêu chuẩn đánh giá chung, hệ thống farmstay cũng hệt như homestay tạo ra sản phẩm theo tư duy của chủ nhà theo hướng du lịch. Nằm ngay ngoại thành Hà Nội, làng cổ Đường Lâm cũng có những hoạt động trong ngày cho gia đình: từ thưởng thức ẩm thực đồng quê với mâm cơm các món như gà luộc, nem rán, canh cua, trứng tráng, rau muống luộc chấm tương và đặc sản bánh tẻ đến thăm thú đình, nhà cổ. Có vài nhà trong làng cũng thử tổ chức lớp dạy làm chè lam, bánh tẻ. Các hoạt động đơn giản và vẫn nặng việc “ăn gì” hơn là “chơi gì”.
Ở mạn Ba Vì, nơi có khá nhiều trang trại nuôi bò, dê, lại có những hoạt động mang tính nhà nông. Trẻ được đi xem bò, dê, tập vắt sữa, chơi các trò chơi tập thể. Lũ trẻ được chạy tự do thoải mái trên cỏ, rời xa thành phố đông đúc, ồn ào. Dù có lợi thế về không gian xanh, rời xa sự ồn ào phố thị, nhưng các kỹ năng tại đây vẫn chưa được thực hành thường xuyên. Nếu trẻ em nông thôn xem việc ra vườn hái rau, nấu nướng là nếp sinh hoạt mỗi ngày, thì với trẻ phố, đó vẫn chỉ là những trải nghiệm ngắn ngủi, khó có thể chuyển hóa thành kỹ năng sống bền vững.
Ở mạn Hòa Bình, như tại Bảo tàng Không gian Văn hóa Mường, trẻ lại được học các kỹ năng về nghệ thuật. Từ nhiều năm nay, họa sĩ Vũ Đức Hiếu vẫn thường đón các đoàn trẻ em và tự đứng ra tổ chức các khóa học mini từ vẽ tranh, vuốt gốm cho tới mấy trò chơi dân gian của người Mường. Nhưng không phải chỗ nào cũng có lợi thế như ở đây, phần vì địa hình địa thế của Bảo tàng rộng rãi, có các ngôi nhà sàn, có khoảng trống để đốt lửa trại, có lối đi xuyên giữa tán cây rừng. Cái thiếu ở đây là nhân lực, bởi chỉ một mình ông Giám đốc Bảo tàng không thể nào phân thân mà làm nhiều việc một lúc được. Bảo tàng mấy năm nay thường vắng tiếng trẻ cười đùa.
Ở Bắc Ninh cũng mới xuất hiện một địa chỉ khá tốt để các phụ huynh đưa trẻ tới. Đó là Khu bảo tồn Văn hóa Dân gian Luy Lâu. Nơi đây có các khóa học làm bánh tẻ, bánh gai, có khu giới thiệu và trình diễn rối nước, có nhà làm tranh Đông Hồ. Đích thân chủ nhà sẽ ngồi dạy trẻ dập bản in, tô vẽ tranh và đây là một trải nghiệm đáng nhớ cho những cậu ấm cô chiêu vốn chỉ biết tới sách tô màu có sẵn. Việc trải chiếu giữa sân gạch, tập gói bánh cũng là điều không phải người thành phố nào cũng biết, thế nên trò này cũng được các phụ huynh chú ý. Trong không gian có mái ngói nhà cổ, có hàng hiên dựng mâm đồng mâm gỗ, đời sống tinh thần Việt từ đời xưa sẽ về với các gia đình đến từ phố thị, để lũ trẻ ít ra còn biết đời xưa, ông bà đã từng sinh hoạt ra sao.
Sau tất cả, một trải nghiệm đúng nghĩa có lẽ chỉ đơn giản là khi trẻ được tạm rời xa màn hình điện thoại để chạy nhảy giữa gió đồng, được tự tay gói một chiếc bánh hay dập một bản in tranh Đông Hồ còn thơm mùi mực gỗ. Đôi khi chỉ một lần biết thế nào là hơi ấm của quả trứng vừa nhặt trong ổ, hay một chút tò mò bên bàn xoay gốm… cũng đủ để thắp lên trong trẻ tình yêu với thiên nhiên và những giá trị bình dị.
Những trải nghiệm ‘lấm lem’ ấy, dù chỉ là những lát cắt ngắn ngủi, nhưng sẽ trở thành một phần ký ức khó quên đi cùng trẻ những năm tháng trưởng thành.
Chẳng cần những kỳ vọng lớn lao, chỉ cần mỗi chuyến đi là một lần trẻ được ‘chạm’ vào cuộc sống thực, để thấy rằng thế giới ngoài kia luôn rộng mở và thú vị hơn mọi trang sách tô màu sẵn có.
