Bài: Thanh Hương
Ảnh: Lê Hoàng Vũ, Diễm Cao
Truy xuất nguồn gốc nông sản không còn chỉ là hô hào hay chính sách vĩ mô mà đã trở thành ý thức của người nông dân khi nó gắn chặt với lợi ích sát sườn của họ.
Tháng 3, Tây Nguyên bước vào mùa đẹp nhất trong năm khi nhiều loài hoa của miền cao nguyên trù phú bậc nhất Việt Nam đua nhau khoe sắc, hứa hẹn những mùa trái bội thu. Bên vườn sầu riêng trên 3.000 gốc đang bung nở những chùm hoa trắng ngà, ông Bùi Văn Quyển ở xã Ya Ly, tỉnh Quảng Ngãi, cho biết: “Ngoài lúc thu hoạch, đây là lúc bận rộn nhất với người trồng sầu riêng. Từng ký phân bón cho đất, từng gói thuốc bảo vệ thực vật dùng cho chu kỳ đậu quả đều phải được ghi chép cẩn thận trong nhật ký canh tác. Nông dân chúng tôi giờ không ai dám lơ là khâu này!”
Người nông dân giờ đây cẩn trọng với mọi khâu chăm sóc cây trái bởi họ cần chuẩn bị cho quá trình truy xuất nguồn gốc của các cơ quan chức năng. Nhiều bài học thực tiễn đã cho thấy ý nghĩa của công việc này.
Năm 2025, nhiều lô hàng sầu riêng sang Trung Quốc bị buộc phải “quay đầu” do liên quan đến dư lượng cadimi vượt ngưỡng cho phép, phát hiện chất vàng O (Auramine O), sai lệch thông tin mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói. “Vàng O” trở thành từ khóa ám ảnh với người trồng sầu riêng khi chỉ cần một lô hàng bị cảnh báo, lập tức nhiều container bị thu hồi, nghiêm trọng hơn nữa là đình chỉ mã số vùng trồng, gây hiệu ứng domino khiến toàn thị trường rớt giá thê thảm.
Cú sốc đó phát đi tín hiệu rằng thị trường xuất khẩu sầu riêng đã bước sang giai đoạn mới, nơi tính minh bạch và tuân thủ tiêu chuẩn được gói gọn trong chiếc tem truy xuất nguồn gốc – tấm “hộ chiếu số” quyết định khả năng tồn tại của sản phẩm trên thị trường. Điều này không còn là việc bị động mà dần trở thành ý thức tự thân của người nông dân.
Ông Nguyễn Hữu Chiến, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Tân Lập Đông, xã Krông Búk, tỉnh Đắk Lắk, nhấn mạnh: “Chỉ cần một hộ làm sai quy trình, cả vùng trồng có thể bị thu hồi mã số. Vì vậy, minh bạch là nguyên tắc không thể thỏa hiệp”.
Làm truy xuất còn nhiều chông gai
Truy xuất nguồn gốc đang trở thành ngôn ngữ chung của thương mại nông sản quốc tế. Khi chuỗi sản xuất được minh bạch hóa bằng dữ liệu, niềm tin thị trường được củng cố, chi phí rủi ro giảm, đồng thời năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam sẽ lên một tầm cao mới. Ngoài ra, truy xuất nguồn gốc còn giúp giữ vững niềm tin của người tiêu dùng với sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam. Thực tế cho thấy, nước mắm Phú Quốc, vải thiều Bắc Ninh, nhãn lồng Hưng Yên hay rất nhiều nông sản Việt khác chỉ thực sự mang lại giá trị cao khi nguồn gốc được chứng minh rõ ràng.
Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn trong truy xuất nguồn gốc nông sản tại Việt Nam là năng lực quản trị dữ liệu còn yếu của các HTX, sự manh mún trong sản xuất, chi phí đầu tư cao, hay thiếu liên thông giữa các nền tảng số. Đặc biệt, việc thiếu dữ liệu đầu vào, thiếu lưu trữ hồ sơ trong suốt chuỗi sản xuất, lưu thông khiến việc truy xuất đến tận cùng nguồn gốc sản phẩm rất khó khăn.
Ông Nguyễn Bảo Trung, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN & MT), cho rằng vấn đề là dữ liệu đầu vào không tuân theo một quy định kỹ thuật nào, mỗi nơi làm một kiểu. Bên cạnh đó, dữ liệu chủ yếu được doanh nghiệp chủ động nhập lên các hệ thống, nhưng sự tham gia xác thực của các cơ quan quản lý Nhà nước lại rất hạn chế, nên giá trị cũng như chất lượng của thông tin truy xuất nguồn gốc còn thấp.
Nhiều người lầm tưởng nông sản có dán mã QR trên bao bì là đã được truy xuất nguồn gốc. Thực tế, mã QR trên bao bì chỉ dẫn người tiêu dùng tới trang web giới thiệu sản phẩm. Việc truy xuất nguồn gốc thực sự đòi hỏi phải ứng dụng công nghệ số liên thông trên toàn chuỗi sản xuất của mỗi sản phẩm.
Việc liên thông, sử dụng dữ liệu lẫn nhau giữa các hệ thống của cơ quan quản lý Nhà nước và doanh nghiệp hiện rất khó khăn: có quá nhiều hệ thống truy xuất nguồn gốc mà không cùng quy chuẩn nên dữ liệu không đồng nhất, không thể kết nối được. Bên cạnh đó, sản xuất còn manh mún, nhỏ lẻ, chi phí để duy trì hệ thống và cập nhật dữ liệu cũng là vấn đề lớn đối với các hợp tác xã hay hộ sản xuất nhỏ. Mặt khác, mỗi thị trường, như EU, Mỹ, Trung Quốc, lại có yêu cầu kỹ thuật khác nhau về truy xuất nguồn gốc.
Khó khăn trong triển khai truy xuất nguồn gốc còn xuất phát từ nhận thức, ý thức kém trong bảo vệ sản phẩm, uy tín của nhà sản xuất. “Còn nhiều tình trạng ghi chép, lưu trữ hồ sơ theo cách chống đối, giả tạo. Nhiều trường hợp giả mạo hồ sơ giấy tờ sản phẩm, chứng nhận tiêu chuẩn, mã số vùng trồng. Tình trạng loạn phần mềm truy xuất nguồn gốc, loạn app diễn ra khá phổ biến, các tiêu chí quy định về truy xuất nguồn gốc còn lạc hậu so với thị trường thế giới”, bà Nguyễn Thị Thành Thực, Ủy viên Hiệp hội Nông nghiệp số Việt Nam, tóm tắt về hiện trạng truy xuất nguồn gốc ở Việt Nam.
Đồng bộ hình thành Big data (dữ liệu lớn) nông sản Việt
Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit), năm 2025 kim ngạch xuất khẩu rau quả Việt Nam đạt gần 8,6 tỷ USD, tăng khoảng 20% so với 2024. Động lực tăng trưởng chủ yếu đến từ các loại trái cây chủ lực như sầu riêng, chuối, xoài, mít, dừa… Mỹ vẫn là thị trường nhập khẩu nông sản lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch 500 triệu USD. Các thị trường khác như Hàn Quốc, Nhật Bản, Hà Lan… duy trì kim ngạch nhập khẩu trên 100 triệu USD. Bộ NN & MT nhìn nhận, để giữ đà tăng tốc, nông sản Việt phải đáp ứng các quy định chặt chẽ về mã vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm.
Một bước đi quan trọng vừa được Bộ NN & MT triển khai là thí điểm truy xuất nguồn gốc nông sản bằng nền tảng số. Theo đó, đầu tháng 01/2026, Bộ đã ban hành Kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026 – 2030, tầm nhìn đến năm 2035. Từ ngày 01/01 đến 30/06/2026, Bộ sẽ thí điểm hệ thống truy xuất nguồn gốc đối với sầu riêng. Từ ngày 01/07/2026, hệ thống này được triển khai với hầu hết nông sản quan trọng. Đến năm 2035, Bộ hoàn thiện Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản, hình thành chuỗi truy xuất nguồn gốc hoàn chỉnh, kết nối đồng bộ Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc Quốc gia với hệ thống của các địa phương cũng như các cơ sở dữ liệu Quốc gia khác.
Cả nước hiện có 19.000 HTX nông nghiệp, 14.200 doanh nghiệp nông nghiệp, 7.500 cơ sở chế biến nông nghiệp, 9.400 siêu thị và chợ hạng 1. Đây là các dữ liệu cấu thành Big data của ngành nông nghiệp. Theo đó, việc truy xuất nguồn gốc phải thực hiện một cách tổng thể để có thể bao quát được lượng dữ liệu khổng lồ.
Bộ NN & MT coi truy xuất nguồn gốc nông sản là một trong 8 vấn đề trọng tâm trong chuyển đổi số của ngành. Tuy nhiên, số hóa truy xuất nguồn gốc nông sản đòi hỏi sự phối hợp của tất cả các bên, từ Nhà nước tới doanh nghiệp, HTX và nông dân.
Ông Huỳnh Tấn Đạt, Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ NN & MT cho biết, việc triển khai truy xuất nguồn gốc sẽ lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, khuyến khích sự tham gia chủ động trên cơ sở hài hòa lợi ích. Cục ủng hộ cách tiếp cận theo lộ trình, triển khai thí điểm, từng bước hoàn thiện và mở rộng, bảo đảm truy xuất nguồn gốc mang lại giá trị thực.
Về các giải pháp cải thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, ông Nguyễn Quốc Toản, Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số và Thống kê nông nghiệp, Bộ NN & MT cho rằng, cần có các cơ chế và hành lang pháp lý hệ thống hóa các quy trình sản xuất, có tính liên thông giữa các quy trình trong chuỗi giá trị nông sản.
“Xây dựng truy xuất nguồn gốc để nâng cao tính minh bạch của một ngành hàng, hướng đến hệ thống truy xuất nguồn gốc không chỉ là cái tem, mà phải trở thành trách nhiệm của nhà sản xuất, niềm tin của người tiêu dùng và suy rộng ra là trách nhiệm giải trình và tính minh bạch của nền nông nghiệp Việt Nam”, ông Toản nói.
