Quân Nguyễn
Khi nhắc đến những cuộc cách mạng trong y học, nhiều người vẫn hình dung đến những nam bác sĩ trong chiếc áo blouse trắng giữa phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, nếu thiếu đi sự bền bỉ, trí tuệ và trực giác khoa học của những người phụ nữ, lịch sử y khoa hiện đại chắc chắn sẽ mang một diện mạo hoàn toàn khác.
Họ không chỉ vượt qua định kiến giới tính trong môi trường hàn lâm khắt khe, mà còn trực tiếp tìm ra những phát kiến làm thay đổi cách nhân loại phòng bệnh, chữa bệnh và tái tạo sự sống. Nhân dịp Quốc tế Phụ nữ 8/3, đây là ba gương mặt tiêu biểu đã góp phần định hình lại nền y học thế giới.
Katalin Karikó – Bốn thập kỷ cho một niềm tin mở ra kỷ nguyên mới của y học
Trước năm 2020, cái tên Katalin Karikó gần như không được công chúng biết đến. Bà là một nhà hóa sinh người Hungary, từng nhiều lần bị từ chối tài trợ nghiên cứu và thậm chí bị giáng chức vì theo đuổi một hướng đi bị cho là thiếu tính ứng dụng: nghiên cứu về phân tử mRNA.
Suốt bốn thập kỷ, bà kiên trì với niềm tin rằng mRNA có thể trở thành chìa khóa cho y học tương lai. Vấn đề lớn nhất nằm ở chỗ cơ thể con người thường phản ứng mạnh và đào thải mRNA khi được đưa vào. Karikó đã tìm ra cách điều chỉnh cấu trúc phân tử này để nó không kích hoạt phản ứng miễn dịch quá mức, mở đường cho việc ứng dụng an toàn trong vaccine và điều trị.
Công trình của bà chính là nền tảng tạo ra vaccine COVID-19 của Pfizer-BioNTech và Moderna trong thời gian kỷ lục, góp phần kiểm soát đại dịch toàn cầu. Thành tựu này đã mang về cho bà giải Nobel Y sinh năm 2023 và mở ra một kỷ nguyên mới trong điều trị ung thư cũng như các bệnh di truyền. Câu chuyện của Karikó là minh chứng rõ ràng rằng sự kiên định đôi khi quan trọng hơn cả sự công nhận tức thời.
Rita Levi-Montalcini – Từ phòng thí nghiệm trong phòng ngủ tới giải Nobel Y học
Trong bối cảnh Thế chiến thứ hai, khi bị cấm làm việc tại các trường đại học vì luật phân biệt chủng tộc, nhà thần kinh học người Ý Rita Levi-Montalcini đã tự thiết lập một phòng thí nghiệm nhỏ ngay trong phòng ngủ để tiếp tục nghiên cứu. Chính trong hoàn cảnh thiếu thốn ấy, bà đã thực hiện một trong những khám phá quan trọng nhất của sinh học thế kỷ 20.
Bà phát hiện ra yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF), một protein đóng vai trò thiết yếu trong sự phát triển và duy trì của các tế bào thần kinh. Khám phá này đã thay đổi hoàn toàn hiểu biết của giới khoa học về cơ chế phân chia và tái tạo tế bào, đồng thời đặt nền móng cho nhiều nghiên cứu sau này về yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGF).
Nhờ những phát kiến này, y học hiện đại có thêm công cụ để điều trị bệnh lý thần kinh, thúc đẩy quá trình lành thương và nghiên cứu cơ chế lão hóa. Trong lĩnh vực dược mỹ phẩm, cơ chế tái tạo tế bào cũng trở thành nền tảng cho các liệu pháp phục hồi và chống lão hóa chuyên sâu. Năm 1986, Rita Levi-Montalcini được trao giải Nobel Y học, ghi nhận một hành trình khoa học được nuôi dưỡng từ căn phòng ngủ chật hẹp nhưng đầy ý chí.
Tu Youyou – Khi bằng cấp không quyết định tất cả
Năm 2015, Tu Youyou trở thành người phụ nữ Trung Quốc đầu tiên nhận giải Nobel Sinh lý học và Y khoa. Điều đặc biệt là bà không sở hữu bằng tiến sĩ và cũng chưa từng tu nghiệp dài hạn ở nước ngoài. Thành tựu của bà bắt nguồn từ việc kiên trì tìm lại tri thức cổ truyền trong bối cảnh bệnh sốt rét kháng thuốc đang hoành hành.
Trong quá trình nghiên cứu hàng nghìn tài liệu y học cổ, Tu Youyou chú ý đến cây thanh hao hoa vàng (Artemisia annua). Sau nhiều thử nghiệm và điều chỉnh phương pháp chiết xuất, bà và cộng sự đã phân lập thành công Artemisinin, hoạt chất có khả năng tiêu diệt ký sinh trùng sốt rét một cách hiệu quả.
Thuốc chứa Artemisinin nhanh chóng trở thành phác đồ điều trị tiêu chuẩn trên toàn cầu, cứu sống hàng triệu người, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển. Thành tựu của Tu Youyou là minh chứng cho sự giao thoa giữa khoa học hiện đại và tri thức truyền thống, đồng thời khẳng định rằng những giải pháp mang tính đột phá đôi khi bắt đầu từ việc nhìn lại quá khứ.
Đằng sau mỗi liều vaccine, mỗi liệu pháp tái tạo tế bào hay mỗi viên thuốc cứu người là sự cống hiến thầm lặng của những nhà khoa học. Với Katalin Karikó, Rita Levi-Montalcini và Tu Youyou, rào cản, định kiến và thiếu thốn không trở thành giới hạn, mà là động lực để họ tiếp tục tiến về phía trước.
Tôn vinh họ không chỉ là ghi nhận những giải thưởng hàn lâm, mà còn là lời tri ân dành cho những người phụ nữ đã âm thầm góp phần giúp nhân loại sống khỏe mạnh và trọn vẹn hơn mỗi ngày.
