Bài: Hương Quỳnh
Ảnh: Nguyễn Thanh Hải
Chùa Hương Tích là thắng cảnh nổi tiếng ở Hà Tĩnh.
Núi Hồng Lĩnh từ lâu được mệnh danh là “khối quần sơn kỳ vĩ” – một quần thể gồm 99 ngọn núi lớn nhỏ liên hoàn, tạo nên thế núi trùng điệp, bề thế và linh thiêng giữa vùng Bắc Trung Bộ. Trong thư tịch cổ cũng như thơ văn xưa, Hồng Lĩnh thường được nhắc đến như dãy núi tụ linh khí, gắn với chiều sâu văn hóa – lịch sử của cả một vùng đất. Trên ngọn núi đẹp nhất của dãy Hồng Lĩnh ấy, có một ngôi chùa từng được ca ngợi là “đẹp nhất vùng Hoan Châu” (xứ Nghệ) – chùa Hương Tích, một danh thắng nổi tiếng của nước Nam xưa.
Du khách và người dân địa phương tìm đến quần thể chùa Hương Tích không chỉ để phóng tầm mắt ngắm nhìn núi sông, mà còn để đắm mình trong một không gian tâm linh huyền ảo. Giữa làn khói hương bảng lảng, những câu chuyện truyền thuyết lưu truyền qua nhiều thế hệ dường như trở nên sống động hơn, gợi mở những dòng suy tưởng về miền nguyên sơ của tín ngưỡng dân gian. Theo truyền thuyết, chùa Hương Tích được khởi dựng vào thời nhà Trần, khoảng thế kỷ 13, để thờ phụng công chúa Diệu Thiện – người tu hành đắc đạo, hóa thân thành Phật Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, thường hiển linh cứu giúp chúng sinh.
Các nguồn sử liệu từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19 cho biết chùa Hương Tích từng nhiều lần bị hỏa hoạn, khiến kiến trúc không còn nguyên vẹn. Đặc biệt, sau trận hỏa hoạn lớn năm 1885, phần lớn hiện vật trong chùa đã bị thiêu rụi. Đến năm 1901, theo một số ghi chép, có một vị quan đã đứng ra kêu gọi nhân dân trong vùng cùng chung tay dựng lại ngôi chùa trên nền móng cũ. Trải qua nhiều đợt trùng tu sau đó, chùa Hương Tích ngày nay vẫn giữ được vẻ cổ kính, uy nghiêm, trở thành điểm hành hương quen thuộc của nhiều thế hệ người bản xứ và du khách thập phương.
Ở tầng sâu hơn của cảm thức văn hóa, chùa Hương Tích là biểu tượng cho sự bền bỉ và trường tồn. Trải qua chiến tranh, thiên tai cùng những thăng trầm lịch sử, ngôi chùa vẫn hiện diện như một minh chứng rằng văn hóa và niềm tin của người xứ Nghệ có thể bị thử thách, nhưng không dễ bị bào mòn. Bởi vậy, trong tâm thức người dân, Hương Tích không chỉ là nơi để đến, mà còn là nơi để nhớ, để quay về trong miền ký ức, ngay cả khi họ đã đi rất xa quê hương.
Xung quanh chùa Thượng – khu vực trung tâm của quần thể di tích – là hệ thống các điện thờ, am, miếu, cung gắn với nhiều huyền tích dân gian. Sau nhiều biến cố lịch sử, chùa Thượng không còn tọa lạc trên đỉnh núi như trước mà được dời xuống lưng chừng núi Hương Tích, với kết cấu 2 gian. Gian phía trong thờ Phật, bài trí nhiều pho tượng gỗ quý; gian phía ngoài đặt các đồ tế khí và là không gian để Phật tử hành lễ. Phía sau chùa Thượng là động Hương Tích, bên trong có tượng Phật Quan Âm ngự trên tòa sen cùng một số pho tượng mẹ bồng con. Người dân trong vùng quen gọi nơi đây là Am Phật Bà và lưu truyền nhiều câu chuyện về công chúa Diệu Thiện tu hành đắc đạo, hiển linh che chở cho nhân dân.
Nếu như xưa kia, con đường duy nhất để lên Hương Tích là bách bộ men theo sườn núi, thì ngày nay du khách có thể lựa chọn nhiều phương thức di chuyển linh hoạt hơn. Từ chân núi, hành trình đi bộ hoặc đi xe điện dài khoảng 5km mở ra một không gian xanh mát với rừng thông vi vút, suối nhỏ róc rách và tiếng chim hót véo von, tạo nên bản hòa ca dịu dàng giữa núi rừng. Một lựa chọn khác là đi thuyền trên đập Nhà Đường chừng 2km, tiếp đó bách bộ hơn 1km, kết hợp di chuyển bằng cáp treo để lên chùa. Với những du khách muốn rút ngắn thời gian, việc đi xe điện lên ga cáp treo rồi đi bộ thêm một đoạn ngắn cũng là phương án thuận tiện. Dù lựa chọn cách nào, hành trình đến Hương Tích luôn mang lại cơ hội chiêm ngưỡng vẻ đẹp non sông thủy tú của đất trời Hà Tĩnh, đặc biệt vào mùa xuân, khi chồi non lộc biếc và muôn vàn loài hoa cùng nhau khoe sắc.
Hàng năm, lễ khai hội chùa Hương Tích diễn ra vào ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch, được xem là lễ hội mở đầu cho năm du lịch của Hà Tĩnh. Chính hội chùa được tổ chức vào ngày 18 tháng 2 âm lịch, theo quan niệm dân gian là ngày công chúa Diệu Thiện hóa Phật Quan Âm. Vào dịp này, những người con xứ Nghệ từ khắp nơi lại hành hương về chùa Hương Tích, tìm về chốn Phật pháp giữa tiết trời xuân trong trẻo. Những bậc đá phủ rêu, những áng mây bảng lảng trôi trên sườn núi Hồng Lĩnh đã góp phần tạo nên một mùa xuân lắng sâu, tĩnh tại trong lòng người.
