Heritage tổng hợp

Tết cổ truyền là dịp lễ quan trọng và thiêng liêng nhất trong năm của người Việt, đánh dấu thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Đây không chỉ là khoảnh khắc đoàn viên, mà còn là lúc mỗi người tìm về nguồn cội, kết nối với tổ tiên và trân trọng những giá trị đã làm nên văn hóa Tết cổ truyền Việt Nam. 

Trong bài viết này, Heritage sẽ cùng bạn khám phá những nét văn hóa đặc trưng của ngày Tết – những phong tục được lưu giữ qua nhiều thế hệ, tạo nên bản sắc và chiều sâu văn hóa độc đáo của dân tộc.

Tết vẫn là cột mốc tinh thần quan trọng, là không gian kết nối thế hệ và bảo tồn bản sắc
(Ảnh: Nguyễn Anh Tuấn)

1. Tổng quan về nét văn hóa truyền thống ngày Tết

Tết luôn mang trong mình chiều sâu văn hóa và những giá trị tinh thần đã định hình bản sắc Việt qua nhiều thế kỷ. Heritage gửi đến bạn góc nhìn khái quát về những lớp ý nghĩa làm nên sức sống bền bỉ của mùa xuân truyền thống.

Ý nghĩa của Tết trong đời sống người Việt

Tết được xem như thời khắc thiêng liêng đánh dấu một chu kỳ mới của vạn vật. Đây là khoảnh khắc để mỗi người dọn dẹp tâm tư và buông bỏ những điều không trọn vẹn của năm cũ. Bữa cơm sum họp đầu năm trở thành biểu tượng của sự đoàn tụ, nơi mọi khoảng cách đều được xóa nhòa. Tết mang lại niềm tin vào khởi đầu tốt đẹp và là lời chúc phúc cho một năm tràn đầy bình an.

Giá trị văn hóa

Các phong tục ngày Tết thể hiện cách người Việt trân trọng cội nguồn và đề cao tình thân. Từ nghi lễ cúng gia tiên đến tục chúc Tết, mọi hoạt động đều phản chiếu tinh thần hướng thiện và hài hòa. Những truyền thống ấy được gìn giữ qua nhiều thế hệ, trở thành cầu nối giúp các giá trị cổ truyền bền vững trong dòng chảy hiện đại. Đây là biểu hiện sống động của di sản văn hóa phi vật thể mang bản sắc Việt.

Sự đa dạng vùng miền

Trên dải đất hình chữ S, mỗi vùng lại đưa vào Tết những sắc thái rất riêng. Miền Bắc mang đến vẻ sum vầy trầm lắng qua hình ảnh hoa đào, bánh chưng và cái lạnh đầu xuân. Miền Trung gìn giữ nét trang nghiêm đặc trưng với bánh tét, tục cúng tất niên và những nghi lễ cầu an. Miền Nam lại rực rỡ sắc vàng của mai và chợ hoa, tạo nên không khí phóng khoáng và đầy năng lượng của những ngày đầu năm.

Giá trị đương đại

Dù nhịp sống hiện đại thay đổi từng ngày, Tết vẫn giữ vai trò như cột mốc tinh thần quan trọng của người Việt. Những phong tục truyền thống được điều chỉnh để phù hợp hơn với đời sống mới, nhưng dấu ấn văn hóa cốt lõi vẫn được bảo tồn. Tết trở thành không gian để thế hệ trẻ tìm hiểu và kết nối với bản sắc dân tộc. Đây cũng là dịp để cộng đồng hướng về những giá trị bền vững, gắn kết hiện tại với ký ức và tương lai.

Dù nhịp sống hiện đại thay đổi từng ngày, Tết vẫn giữ vai trò như cột mốc tinh thần quan trọng của người Việt
(Ảnh: Unsplash/ HyggeLab Concept)

2. Các nét văn hóa đặc trưng ngày Tết cổ truyền

Để hiểu rõ hơn về chiều sâu văn hóa Tết, Heritage mời bạn cùng tìm hiểu chi tiết về 10 phong tục đặc sắc và thiêng liêng đã làm nên bản sắc Tết cổ truyền Việt Nam.

2.1. Thăm mộ, tảo mộ tổ tiên

Thăm mộ và tảo mộ là một trong những nét đẹp văn hóa Tết cổ truyền quan trọng của người Việt, mang ý nghĩa tưởng nhớ và tri ân tổ tiên. Đây cũng là cách con cháu gửi lời mời ông bà “về ăn Tết”, cùng sum vầy trong không khí đoàn viên đầu năm. 

Hoạt động tảo mộ bao gồm: quét dọn phần mộ, dâng lễ, cắm hoa và thắp hương để thể hiện lòng kính trọng. Phong tục này được duy trì ở cả ba miền, trong đó phổ biến nhất tại các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ.

2.2. Trang hoàng, dọn dẹp nhà cửa và bàn thờ

Dọn dẹp và trang hoàng nhà cửa là nghi thức quan trọng để “làm mới” không gian sống, gửi đi thông điệp tạm biệt điều cũ và chào đón năm mới sạch sẽ, may mắn. Đặc biệt, bàn thờ được lau dọn cẩn thận, thay nước, thay chân nhang để thể hiện sự trang nghiêm và lòng kính trọng với tổ tiên. 

Không khí Tết thêm rực rỡ qua câu đối đỏ, hoa đào, hoa mai hay quất cảnh. Mỗi vùng miền lại có cách bài trí và lựa chọn hoa riêng, tạo nên vẻ đẹp đa sắc của văn hóa Tết cổ truyền Việt Nam.

2.3. Gói bánh chưng, bánh tét

Trong Tết truyền thống Việt Nam, Miền Bắc gắn bó với bánh chưng vuông, còn miền Trung và miền Nam lại đặc trưng với bánh tét hình trụ. Gói bánh chưng và bánh tét là nghi thức mang tính biểu tượng, thể hiện triết lý đất – trời và lòng biết ơn tổ tiên. Những ngày cận Tết, cả gia đình quây quần cùng nhau gói bánh, nấu bánh tạo nên không khí đoàn viên rất riêng của người Việt. Khoảnh khắc ngồi bên nồi bánh đỏ lửa cũng là lúc các thế hệ được sẻ chia và kết nối.

Không khí quây quần bên nồi bánh chưng, bánh tét đỏ lửa trở thành nét đẹp truyền thống quen thuộc của ngày Tết
(Ảnh: Nguyễn Anh Tuấn)

2.4. Cúng Ông Công, Ông Táo (23 tháng Chạp)

Ngày 23 tháng Chạp đánh dấu một nghi lễ quen thuộc của người Việt: tiễn Ông Công, Ông Táo về trời. Đây được xem là thời điểm Táo Quân lên chầu để trình bày mọi việc trong năm của mỗi gia đình. 

Vào buổi sáng hoặc trước trưa, nhà nhà chuẩn bị mâm lễ trang nhã, thắp hương kính cúng rồi thả cá chép làm phương tiện đưa Táo Quân vượt chín tầng mây. Tập tục này xuất hiện ở cả ba miền và trở thành dấu mốc mở đầu cho mùa Tết rộn ràng.

Nghi thức thả cá chép tiễn Ông Công, Ông Táo là dấu mốc mở đầu mùa Tết, gửi gắm mong ước an lành
(Ảnh: Báo Thanh Niên)

2.5. Bày mâm ngũ quả và thưởng hoa Tết

Trong đời sống văn hóa ngày xuân, mâm ngũ quả và hoa Tết luôn giữ vị trí trang trọng như lời chúc phúc gửi tới tổ tiên và gia đình. Mâm ngũ quả tượng trưng cho lòng thành kính, đồng thời phản ánh mong ước phú quý, sung túc và sự an lành cho năm mới. Trên bàn thờ mỗi nhà, từng loại quả được chọn lựa cẩn thận theo ý nghĩa riêng, kết hợp cùng hoa đặc trưng từng vùng như đào miền Bắc, huệ và cúc miền Trung, mai vàng miền Nam. Không gian Tết vì thế trở nên rực rỡ và tinh tế, mở ra cảm xúc an yên gắn liền với nét đẹp truyền thống của người Việt.

Mâm ngũ quả thể hiện lòng thành kính và ước mong phú quý, sung túcc, an lành cho năm mới
(Ảnh: Dân Trí)

2.6. Bữa cơm tất niên

Bữa cơm tất niên là khoảnh khắc ý nghĩa trong văn hóa tết Việt Nam, nơi cả gia đình quây quần bên nhau, cùng nhau khép lại một năm đã qua trong bầu không khí đầm ấm, thân tình.

Ý nghĩa lớn nhất của bữa ăn này không nằm ở mâm cỗ, mà ở sự hiện diện đầy đủ của các thành viên, cùng gửi nhau lời chúc bình an cho năm mới. Bữa tất niên thường diễn ra vào chiều hoặc tối 30 Tết âm lịch, mở đầu cho thời khắc chuyển giao thiêng liêng.

Khoảnh khắc đoàn tụ ấm cúng bên bữa cơm đoàn viên, khép lại năm cũ đầy ý nghĩa
(Ảnh: Báo Lao Động)

2.7. Lễ cúng và đón Giao thừa

Lễ cúng và đón Giao thừa là khoảnh khắc thiêng liêng nhất của ngày Tết, đánh dấu sự chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Người Việt thường chuẩn bị hai mâm lễ: một mâm cúng ngoài trời để nghênh đón các vị thần cai quản năm mới, và một mâm lễ trong nhà để cầu bình an, may mắn cho gia đình. 

Ở nhiều thành phố, hoạt động bắn pháo hoa và các lễ hội đón xuân được tổ chức, tạo nên không khí vui tươi lan tỏa khắp nơi.

Khung cảnh rực rỡ của pháo hoa trong khoảnh khắc giao thời năm cũ và năm mới, với ước nguyện về sự bình an và may mắn.
(Ảnh: Thành Thế Vinh)

2.8. Xông đất đầu năm

Xông đất đầu năm là phong tục quan trọng của người Việt, với niềm tin rằng người đầu tiên bước vào nhà sẽ mang vận may cho gia chủ. Vì vậy, nhiều gia đình chọn người hợp tuổi, có tính cách vui vẻ và sức khỏe tốt để xông đất, gửi gắm mong muốn một khởi đầu trọn vẹn. 

Quan niệm “đầu xuôi đuôi lọt” khiến nghi thức này càng được coi trọng, bởi chỉ cần mở đầu thuận lợi, cả năm sẽ suôn sẻ. Dù giản dị, xông đất vẫn giữ vai trò đặc biệt trong không khí Tết rộn ràng.

2.9. Chúc Tết và mừng tuổi (lì xì)

Chúc Tết và mừng tuổi là những nét đẹp tiêu biểu trong văn hóa Tết cổ truyền Việt Nam, thể hiện lời chúc phúc đầu năm và lòng hiếu kính với ông bà, cha mẹ. Người Việt tin rằng những câu chúc tử tế sẽ định hướng năng lượng tích cực cho cả năm. 

Bên cạnh đó, phong bao đỏ được trao như biểu tượng của may mắn, thay cho điều lành muốn gửi đến người nhận. Không chỉ là nghi thức, mừng tuổi còn là cách gắn kết thế hệ, củng cố sự ấm áp trong gia đình ngày Tết.

2.10. Xin chữ đầu xuân

Nét đẹp văn hóa xin chữ đầu xuân là khởi đầu cho những ước vọng tốt đẹp của người Việt, gửi gắm mong muốn về sự thăng tiến trong học tập, công việc hanh thông và cuộc sống gia đình an yên. Mỗi con chữ được viết ra không chỉ là nét mực, mà còn là lời chúc và niềm tin vào một năm mới tốt đẹp hơn. 

Người dân thường tìm đến Văn Miếu, phố Ông Đồ hay các lễ hội xuân để xin chữ thư pháp, chọn những chữ mang ý nghĩa phù hợp với kỳ vọng của mình. Phong tục này phổ biến tại Hà Nội, Huế, TP.HCM và nhiều hội chữ địa phương.

Nét đẹp xin chữ đầu xuân với ước vọng công việc hanh thông, học tập thăng tiến, cuộc sống an yên
(Ảnh: Huỳnh Phương)

Những nét văn hóa ngày Tết là kết tinh của hàng nghìn năm lịch sử, thể hiện trọn vẹn đạo lý, niềm tin và lối sống của người Việt. Tuy dòng chảy thời gian có thay đổi nhưng văn hóa Tết cổ truyền Việt Nam vẫn giữ nguyên giá trị, trở thành biểu tượng thiêng liêng của đoàn viên, của khởi đầu tốt đẹp và tinh thần hướng thiện. Heritage mời bạn cùng chiêm nghiệm và trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống ấy – những “di sản sống” được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và tiếp tục được gìn giữ trong mỗi mùa xuân Việt Nam.