Bài: Đàm Đức Vũ
Ảnh: Thai Phạm, Lê Lai, Monkey Minh
Giữa một làng gốm nghìn năm tuổi, Bát Tràng Museum xuất hiện không để “đóng khung” di sản, mà mở ra một cuộc trò chuyện giữa quá khứ, hiện tại và tương lai của gốm Bát Tràng.
Heritage gặp Vũ Khánh Tùng, người đứng sau bảo tàng để nghe câu chuyện về di sản, về quá trình vận hành sáng tạo của một bảo tàng tư nhân trong đời sống văn hóa đương đại.
Bát Tràng Museum là một bảo tàng, một công trình kiến trúc hay một tuyên ngôn văn hoá?
Ngay từ khi đặt tên là Bảo tàng Nghệ thuật Hồn đất Việt Bát Tràng, bố tôi, cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Thắng đã hình dung đây không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật, mà là không gian di sản mở, nơi các giá trị truyền thống được lan tỏa thông qua sáng tạo. “Bát Tràng” tự thân đã bao hàm truyền thống làng nghề và lịch sử gốm, trong khi “bảo tàng nghệ thuật” mở rộng sang các hình thức sáng tạo khác, nơi gốm được đặt trong mối quan hệ với kiến trúc, thiết kế và đời sống đương đại.
Tôi trở về với mong muốn tiếp nối tinh thần đó bằng việc tạo thêm những kết nối, để gốm có thêm không gian đối thoại với tư duy đương đại. Tôi chủ động đổi lại tên gọi là Bát Tràng Museum, để vừa giữ được căn tính địa phương, vừa tạo ra một điểm kết nối tự nhiên với ngôn ngữ quốc tế của khái niệm “museum”.
Khoảnh khắc nào khiến anh tin rằng gốm Bát Tràng cần một không gian kể chuyện mới?
Đó là khi tôi chứng kiến 12 chiếc giày gốm do bố sáng tạo được trưng bày tại triển lãm Chiếc giày gốm Bát Tràng và cuộc dạo chơi cùng văn hoá Ý tại Hà Nội năm 2022. Không gian triển lãm được thiết kế trọn vẹn từ hình ảnh, âm thanh đến mùi hương, tạo nên một trải nghiệm nhất quán và giàu cảm xúc. Trước đây, những tác phẩm của bố tôi chủ yếu được trưng bày ở làng nghề với phạm vi tiếp cận khá hẹp. Nhưng ở triển lãm đó, phản ứng của công chúng và truyền thông, đặc biệt là giới trẻ, cho thấy khi được đặt trong một ngữ cảnh khác, gốm trở thành một ngôn ngữ biểu đạt gần gũi hơn với đời sống và cảm xúc. Từ trải nghiệm ấy, tôi tin rằng việc tạo ra một không gian kể chuyện mới cho di sản sẽ mở ra cách tiếp cận gần hơn với những thế hệ kế tiếp.
Cần làm gì để di sản không chỉ để ngắm, mà còn để đối thoại?
Bát Tràng Museum hiện chưa đặt trọng tâm vào việc trưng bày theo hướng hoàn thiện hay cố định. Thay vào đó, chúng tôi phát triển Bát Tràng Museum Atelier (BTMA), tiền thân là xưởng gốm gần 50 năm tuổi của gia đình, như một không gian thực hành, nơi di sản tiếp tục được sử dụng, nghiên cứu và đặt trong các cuộc đối thoại với nghệ sĩ, nhà thiết kế đương đại. Những yếu tố cốt lõi của gốm truyền thống như hình dáng, màu men, họa tiết được chắt lọc, rồi phát triển thông qua các dự án hợp tác. Con Vịt Collection, thực hiện cùng BEAULO và kiến trúc sư Nguyễn Hà, là một ví dụ cho cách BTMA làm việc: từ các tác phẩm gốc của bố tôi, nhóm nghiên cứu lại hình khối, tỷ lệ và tinh thần để hình thành những thiết kế theo tư duy hiện đại như đèn TOGAN hay bình NGA NGA. Tinh thần đối thoại này tiếp tục được mở rộng qua các dự án như Rồng Phố, An Nam, Ai Ơi, Mã Niên hay sự kết hợp giữa gốm và nhung thêu trong các phiên bản Thăng Hoa hay Suối Nguồn của đèn bàn Ballerina. Mỗi dự án một cách thể hiện khác nhau, nhưng đều hướng tới việc để di sản tiếp tục sống trong thực hành, chứ không dừng lại ở trưng bày. Đồng thời chính quá trình hợp tác và phát triển sản phẩm cũng tạo ra nguồn lực để duy trì và nuôi dưỡng bảo tàng.
Thế hệ kế tiếp đã đạt được thành quả thế nào từ những cuộc đối thoại ấy?
Tôi không nghĩ người trẻ cần mang trên mình nhiệm vụ “tái định nghĩa” gốm Bát Tràng. Điều quan trọng hơn là họ tìm được cách kết nối với cội nguồn, như một suối nguồn di sản đã rất phong phú. Khi sự kết nối ấy đủ sâu, sáng tạo sẽ diễn ra một cách tự nhiên trong quá trình làm việc và trải nghiệm, chứ không cần gắng “gồng” để tạo ra sự khác biệt.
Gốm Bát Tràng luôn đủ “giàu có” để mở ra những hướng đi mới, miễn là người làm giữ được sự kiên nhẫn, thành thật với nghề. Việc làm mới làng nghề, theo tôi, không thể đến từ một cá nhân đơn lẻ mà là một quá trình tập thể, cần thời gian và những cuộc đối thoại bền bỉ.
Anh có lo sợ đổi mới sẽ làm mất “hồn cốt” làng nghề?
Với tôi, không có ranh giới rõ ràng giữa cái mới và cái cũ. Ranh giới nằm ở cách người làm nghề tiếp cận di sản. Đổi mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trên nền tảng của truyền thống, với sự kiên nhẫn và thái độ trân trọng những gì đã có.
Tôi không cho rằng Bát Tràng cần được đặt vào những so sánh hay xếp hạng cụ thể. Điều quan trọng hơn, đây là một không gian sống nhiều lớp, nơi nghề gốm, kiến trúc và đời sống cộng đồng được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Nếu Bát Tràng Museum có thể vừa là một điểm dừng chân, vừa là điểm chạm đầu tiên khiến du khách tò mò, muốn đi sâu hơn vào câu chuyện làng nghề, thì vai trò của nó đã được đặt đúng chỗ.
Với anh, Bát Tràng Museum là một công trình cần hoàn thành?
Tôi không nhìn Bát Tràng Museum như một công trình cần hoàn tất, mà như một hành trình đang tiếp diễn. Bố tôi là người đã đặt những viên gạch đầu tiên trong điều kiện khó khăn nhất. Vai trò của tôi là tiếp bước, để tinh thần lao động và sáng tạo ấy tiếp tục được gìn giữ, mở rộng và trao lại cho những thế hệ sau. Di sản chỉ thực sự bền vững khi nó được tiếp tục kể lại, làm mới và tiếp tục đối thoại với thời đại.
