Bài & Ảnh: Nick M.
Trong thời hiện đại, Facebook hay Instagram dạy ta cách kể chuyện bằng khung hình, bằng một cú vuốt nhanh và vài dòng chú thích. Ảnh Tết vì thế cũng “nhiều” hơn: nhiều góc máy, nhiều filter, nhiều biểu cảm, nhiều phiên bản của chính mình. Nhưng càng nhiều, đôi khi người ta càng thèm một thứ ít mà sâu hơn: một album ảnh Tết cũ, nơi mỗi tấm hình chỉ có một cơ hội để đúng - đúng khoảnh khắc, đúng ánh sáng, đúng người, đúng câu chuyện.
Tết là ngày của sự khởi đầu nhưng cũng là ngày mà ký ức thường trở về theo cách rất lặng lẽ. Nếu có một “ngôn ngữ” nào để ký ức nói chuyện với ta rõ nhất, thì đó có lẽ là ảnh gia đình.
Tuổi thơ những đứa trẻ trong ngày Tết ở Hà Nội sẽ không thể thiếu việc đi thăm đền chùa, đến công viên cùng bố mẹ.
Album ảnh Tết xưa thường không dày. Nó không có chỗ cho sự dư thừa. Mỗi trang là một lần cân nhắc: tấm này để đây, tấm kia dành sang năm, tấm nọ chụp bị rung tay thì… vẫn giữ vì trong đó có cái nhìn của bà, có dáng ngồi của mẹ, có chiếc áo mới của đứa trẻ lần đầu biết đứng nghiêm khi nghe người lớn bảo “Cười tươi lên nào”.
Tuổi thơ thế hệ 8X, 9X với phụ kiện chụp ảnh quen thuộc, những chú lật đật thời Liên Xô
Có những dấu hiệu “rất Tết” mà chỉ ảnh cũ mới giữ được: chiếc lịch treo tường ở phía sau với con số đỏ rực, chăn con công được gấp ngay ngắn trên giường, bình hoa đặt ở góc bàn như “nhân vật phụ” nhưng luôn có mặt, hộp bánh quy “cô đầm” bằng thiếc sáng bóng, gói trà đặt cạnh phích nước kiểu thời bao cấp, chiếc áo len hơi quá khổ, đôi dép nhựa được xếp gọn trước thềm, một mảng nắng chéo ngang nền gạch hay xác pháo hồng rực bên hiên nhà. Những chi tiết ấy không cần kể lể. Chúng tự kể, bằng sự hiện diện.
Ngày nay, ảnh chụp đẹp hơn, máy ảnh thông minh hơn, ánh sáng được tính toán chuẩn hơn và nhiều khi các chị em không cần “là mặt” mà làn da tự mịn màng, tự lấp lánh. Nhưng có một thứ mà album ảnh Tết cũ sở hữu một cách tự nhiên: sự vô tư. Người ta bước vào khung hình như bước vào phòng khách nhà mình, không nghĩ ngợi nhiều về dáng, về góc, về “thần thái”. Tết trong ảnh cũ vì thế có vẻ hiền như tiếng cười không đúng nhịp, hiền như cái nhíu mày vì chói nắng, hiền như một bàn tay ai đó đặt lên vai người khác chỉ để nhắc rằng: “Có nhau ở đây”.
Tết với trẻ em là niềm vui, là những chiếc áo bông mới không đỏ rực rỡ thì cũng rất “sành điệu”
Tôi rất thích bộ phim điện ảnh Thái Lan có tên “Happy Old Year” (tựa Việt: Tháng năm hạnh phúc ta từng có). Bộ phim bắt đầu từ một ý tưởng rất đơn giản: dọn nhà, bỏ bớt đồ cũ. Nhưng càng dọn, người ta càng nhận ra đồ vật không chỉ là đồ vật. Nó là “vết tay” của quá khứ, là những mối quan hệ từng đi qua căn phòng, là những lời chưa kịp nói, những cái ôm chưa kịp giữ. Album ảnh Tết cũng giống vậy: nhìn tưởng chỉ là giấy ảnh nhưng thực ra là một căn phòng khác - căn phòng của ký ức. Ta mở ra, như mở một cánh tủ lâu ngày và đột nhiên mùi Tết cũ tràn ra theo cách rất khẽ.
Trong phim, có một câu hỏi âm thầm bám theo nhân vật: “Cái gì đáng giữ, cái gì nên buông bỏ?”. Câu hỏi ấy, nếu đặt vào album ảnh Tết, nghe lại càng rõ. Chúng ta có thể buông bỏ nhiều ký ức: những mùa Tết tất bật, những cuộc cãi vã vu vơ, những mệt mỏi không tên. Nhưng có lẽ nên giữ, bằng một cách rất nhẹ nhàng, những khoảnh khắc mà gia đình đã từng cố gắng đứng cạnh nhau thêm vài phút, chờ ai đó bấm máy.
Bức album ảnh Tết gọi tên bố mẹ, đại gia đình và cả những cô chú – bạn bố mẹ
Thật kỳ lạ, Tết là dịp mà mọi người trong nhà đều trở thành nhân vật chính trong cùng một câu chuyện. Không ai bị bỏ lại phía sau. Dù là ông ngồi ở ghế giữa, bố đứng nghiêm mặt, mẹ nửa cười nửa e thẹn, ông anh họ lấp ló ngoài rìa khung hình hay đứa bé được bế cao lên để “cho thấy mặt”… Tất cả đều được đặt vào chung một tấm ảnh, chung một thời điểm, chung một lời chúc.
Rồi nhiều năm sau, khi mở lại album, người ta thường không nhìn thấy “bố mẹ lúc trẻ” trước tiên. Người ta nhìn thấy chính mình. Một cái trán ngày xưa rộng hơn để lộ rõ “trán dô” vì tóc cắt ngắn, đôi mắt ngày xưa hay nhìn thẳng vì chưa biết ngại ngùng, đôi tay ngày xưa bé xíu nhưng bấu rất chặt vào vạt áo người lớn. Cái cảm giác “thấy mình trong đó” không chỉ là nhận diện khuôn mặt. Nó là nhận ra một phiên bản của mình đã từng sống trọn trong một buổi sáng đầu năm, nơi thế giới còn nhỏ và an toàn, và gần gũi.
Ảnh Tết gia đình vì thế không chỉ là tư liệu. Nó là bằng chứng của tình thân - một khái niệm không cần diễn đạt bằng lời to tát.
Gần đây, tôi xem một bộ phim rất hay mang tên “Sentimental Value” của đạo diễn Joachim Trier. Tên phim mang đầy ý nghĩa, rằng “giá trị tình cảm” không nằm ở vật chất, mà ở việc một điều gì đó đã từng chạm vào đời sống ta, rất sâu, rất kín. Ảnh Tết đôi khi không đẹp, không “ăn ảnh”, không đủ tiêu chuẩn để đăng. Nhưng nó có “giá trị cảm xúc” vì trong đó có một đời sống đã từng thật: một ánh nhìn của mẹ khi còn trẻ, một dáng lưng vạm vỡ của bố khi còn “thanh niên”, một bàn tay của ông bà từng đặt lên đầu ta mà giờ chỉ còn trong trí nhớ.
Những công viên như công viên Thủ Lệ, công viên Thống Nhất trở thành điểm đến quen thuộc cho trẻ em ngày Tết ở Hà Nội
Nếu ảnh giữ được dáng hình, thì video gia đình giữ được tiếng động. Đó là một loại ký ức khác, có nhịp thở. Những đoạn video Tết xưa thường chẳng có nội dung gì, chất lượng thấp, ánh sáng bệt, âm thanh lẫn lộn. Nhưng chính vì thế mà chúng thật: tiếng chén chạm nhẹ, tiếng người gọi nhau từ bếp, tiếng trẻ con cười rồi khóc, khóc rồi lại cười, tiếng ai đó đọc một lời chúc vụng về, tiếng cửa mở ra đóng lại, tiếng bước chân trên nền nhà.
Video gia đình làm ta nhận ra Tết không chỉ có “những khoảnh khắc đẹp”. Tết còn là những khoảnh khắc bình thường: người lớn bận rộn, trẻ con nghịch ngợm, một góc nhà lộn xộn vì ai cũng đang sống. Đôi khi, chính những khoảnh khắc bình thường ấy lại là thứ hiếm nhất vì chúng không thể dàn dựng lại.
Không khí Tết năm 2006
Ở thời hiện đại, ta quay video với độ phân giải cao, chống rung, chống ồn. Nhưng nhiều người vẫn giữ một thói quen rất cũ: quay một đoạn ngắn khi cả nhà đang ngồi với nhau, dù chỉ vài giây. Không phải để đăng. Chỉ để cất đi. Vì sâu thẳm, ai cũng hiểu: thứ đáng giữ nhất của Tết là cảm giác “có mặt”.
Tôi từng viết một cuốn tản văn có tên “Cũ (Bygone)” nói về chuyện dọn nhà, dọn dẹp ký ức. “Cũ” không đứng về phía buồn bã, chỉ giống như một nhịp thở chậm, nhắc người ta nhìn kỹ những thứ tưởng đã quen, tưởng sẽ luôn ở đó. Album ảnh Tết cũng vậy. Nó không bắt ta phải rưng rưng. Nó chỉ mở ra một cánh cửa: bước vào hay không, là tùy ta. Nhưng một khi đã bước vào, ta sẽ hiểu vì sao những thứ nhỏ bé lại có sức nặng.
Một tấm ảnh Tết cũ không nói rằng “ngày xưa tốt hơn”. Nó chỉ nói “ngày xưa đã từng như thế”. Và khi ta nhìn thấy “như thế”, ta có thể sống “như thế” thêm một lần nữa, không phải bằng cách quay lại quá khứ, mà bằng cách đối xử tử tế với hiện tại.
Có thể đó là việc in vài tấm ảnh gia đình năm nay, dán lên một trang giấy, ghi thêm một dòng ngày tháng. Có thể là tạo một album riêng cho gia đình, đặt tên giản dị, không cần mỹ miều. Có thể là giữ lại một đoạn video bếp núc, nơi không ai nhìn vào camera nhưng ai cũng đang làm điều gì đó vì nhau. Những việc ấy không lớn. Nhưng chúng là cách ta nói với thời gian: “Tôi hiểu giá trị của những ngày này”.
Tết năm nay, nếu có lúc bạn thấy mọi thứ trôi nhanh quá, từ tin nhắn chúc mừng tới những bức ảnh lướt qua màn hình, hãy thử mở lại một album cũ của gia đình. Hoặc nếu không còn album, hãy tìm trong điện thoại một thư mục mà bạn ít khi chạm tới: “Tết 2010”, “Tết 2016”, “Nhà”. Biết đâu, bạn sẽ bắt gặp một gương mặt đã lâu chưa gặp, một dáng ngồi đã lâu chưa thấy, một nụ cười từng rất gần.
Và biết đâu, bạn sẽ thấy mình trong đó - không phải để buồn, mà để hiểu rằng mình đã đi qua những mùa Tết như thế nào, đã lớn lên ra sao, đã được yêu thương theo những cách âm thầm ra sao. Từ hiểu, sinh ra trân trọng. Từ trân trọng, sinh ra dịu dàng. Và Tết, sau cùng, cũng chỉ cần đến vậy: một chút ân cần đủ để ta bước sang năm mới với lòng nhẹ hơn, ánh mắt sáng hơn và tay nắm chặt hơn những điều đáng giữ lại.