Bài: Hà Xuyên Khê
Ảnh: Nguyễn Sanh Quốc Huy
Giữa không gian Ngũ Hành Sơn, bàn tay thợ đá Non Nước tiếp tục kể câu chuyện nghề kéo dài hơn 3 thế kỷ.
“Ai về Non Nước thì về
Trước sông sau biển, núi kề một bên…”
Chỉ bằng một câu ca dao mộc mạc, dân gian đã khắc họa nên dáng vẻ kỳ vĩ của vùng Non Nước (Đà Nẵng), nơi núi tựa sông soi bóng xuống biển, nơi cảnh trí sơn kỳ thủy tú, hang động, chùa chiền gắn liền với nhiều truyền thuyết, giai thoại. Giữa không gian ấy, hiện hữu một làng nghề hơn 300 năm tuổi, nơi bàn tay những người thợ tài hoa vẫn ngày ngày cần mẫn điêu khắc. Mỗi âm thanh mũi ve gõ lên đá hóa thành nhịp thở của một “bảo tàng sống” giữa đời thường.
Tinh hoa từ những bàn tay
Từ cuối thế kỷ 17 – 18, cư dân Việt đến lập ấp dưới chân Ngũ Hành Sơn và dần hình thành các làng Hòa Hải, Quán Khái… kéo theo những nếp sống mới, nghề nghiệp mới. Ngoài trồng lúa, người dân Quán Khái còn lấy đá núi làm kế sinh nhai, nghề đục đá cũng bắt đầu bén rễ từ đó. Văn bia năm 1678 ghi lại sự hiện diện của thợ khắc đá quê Quán Khái là minh chứng sớm nhất cho sự định hình của nghề.
Các vật dụng thô sơ như cối giã, cối xay hay bia mộ là những bước đi đầu tiên, nơi bàn tay thợ đá qua nhiều thế hệ mài dũa và nâng tay nghề. Từ đây, người thợ Non Nước bước ra khỏi làng, hiện diện trong các công trình lớn. Đầu thế kỷ 19, hình tượng long, ly, quy, phượng hiện lên sinh động dưới tay họ, trở thành dấu ấn riêng trong kiến trúc đình đài, lăng tẩm triều Nguyễn. Một số nghệ nhân được phong hàm Cửu phẩm, như một sự ghi nhận tài hoa và lòng tận tụy với nghề. “Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh“, nghề đá Non Nước từ đó phát triển rực rỡ và truyền thừa đến tận ngày nay.
Tinh hoa của nghề đá Non Nước nằm ở quá trình lao động đã được duy trì xuyên suốt nhiều đời. Từ kinh nghiệm chọn, tách, chẻ đá đến quá trình ra phôi và sự phân công lao động của các thợ đá theo từng cấp bậc: thợ nhất (mới học việc) đục thô theo phác thảo, thợ nhì cùng thợ cả tạo phôi, định hình ban đầu. Thợ cả đảm nhận việc dựng hình phôi, nắn dáng theo kích thước định sẵn và thổi hồn vào từng chi tiết tinh xảo và thần thái của tác phẩm. Công đoạn chạm nét, tô hoa văn, mài và đánh bóng là lúc kỹ thuật và sự tinh tế của người thợ bộc lộ rõ nhất, tùy từng loại sản phẩm mà yêu cầu kỹ thuật cũng khác nhau. Để tạo màu sắc hài hòa, họ còn nhuộm đá bằng phẩm màu kết hợp bã chè, xi nâu hay màu chàm theo tỷ lệ thành phần và bí quyết riêng. Mỗi tác phẩm hoàn chỉnh đều là kết tinh của quy trình tỉ mỉ và đôi tay từng trải của người thợ đá.
Những dụng cụ làm nghề phản ánh sự kết hợp giữa kinh nghiệm truyền thống và cải tiến kỹ thuật. Người thợ sử dụng búa tạ, mũi xó, mũi bạt, mũi ve, cưa vòng và bàn mài để tạo dáng, tạo chi tiết, tạo độ bóng cho đá. Ngày nay, quá trình chế tác đã có thêm sự hỗ trợ của máy móc, giúp nâng cao năng suất và mở rộng quy mô. Tuy nhiên, những đường cong tinh tế, hoa văn mềm mại trên sản phẩm vẫn phải được tạo tác bởi bàn tay và con mắt nhà nghề của người thợ.
Bảo tàng sống động giữa lòng thành phố
Sản phẩm của làng đá Non Nước phong phú với 10 nhóm chính: tượng tín ngưỡng, tượng người, tượng cách điệu, tượng thú, danh nhân, bàn ghế, bồn tắm, đèn vườn, bình hoa và bia mộ. Đá cẩm thạch với sắc trắng, hồng, xanh, đen mang lại vẻ đẹp vừa giản dị vừa huyền ảo. Nhưng điều tạo nên nét riêng của làng nghề lại nằm ở phong cách tạo hình. Người thợ đã khéo léo hòa quyện đường nét Việt cổ với hơi thở Champa, tạo nên những pho tượng và phù điêu như mang hình hài ký ức, biểu trưng cho sự giao thoa tinh tế của những lớp văn hóa đọng lại nơi vùng đất này.
Không chỉ sản xuất, làng đá mỹ nghệ Non Nước còn là không gian văn hóa sống với những nghi lễ như tế Tổ nghề vào mùng 6 tháng Giêng hay giỗ Tổ nghề ngày 16 tháng Ba. Cư dân làng luôn ý thức gìn giữ đạo nghề, coi đó là sợi dây liên kết cộng đồng. Nghề đá trở thành biểu tượng cho tinh thần bền bỉ và sự gắn bó của người dân với đất và núi.
Hiện nay, làng đá mỹ nghệ Non Nước có gần 500 cơ sở sản xuất, tạo việc làm cho hơn 3.000 lao động. Mỗi năm, sản phẩm từ làng đạt giá trị khoảng 120 tỷ đồng, chiếm gần 30% tổng giá trị các ngành kinh tế phường Ngũ Hành Sơn, tạo thu nhập ổn định, mở đường cho lớp trẻ tiếp tục theo nghề. Từ Đà Nẵng, sản phẩm Non Nước theo chân du khách đến khắp mọi miền và xuất khẩu sang nhiều nước như Pháp, Mỹ, Úc… Làng đá cũng là điểm dừng chân quen thuộc của du khách khi đến Đà Nẵng. Trên các tuyến đường Lê Văn Hiến và Huyền Trân Công Chúa, những cơ sở sản xuất xen kẽ với cửa hàng trưng bày tạo nên khung cảnh sống động.
Nhờ những giá trị văn hóa và đóng góp kinh tế sâu bền ấy, nghề điêu khắc đá Non Nước được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia năm 2014. Danh hiệu này không chỉ là vinh dự, mà còn là lời khẳng định cho sức sống bền bỉ của một “bảo tàng sống” giữa nhịp phát triển nhanh của đô thị trẻ Đà Nẵng.
