Bài: Hương Quỳnh
Ảnh: Nguyễn Thị Minh Hải
Ngôi làng cổ với lễ hội độc đáo bậc nhất xứ Đoài.
Bơi Đăm, rước Giá, hội Thầy – câu ca từ lâu đã ghi dấu trong tâm thức của người dân xứ Đoài như một sự khẳng định về những lễ hội đặc sắc và quy mô bậc nhất vùng đất cổ này. Trong đó, lễ hội tại làng Giá (trước ở huyện Hoài Đức, nay thuộc xã Dương Hòa, Hà Nội) luôn đứng ở tâm điểm của dòng chảy văn hóa, là sợi dây liên kết giữa quá khứ hào hùng và nhịp sống hiện đại.
Mạch nguồn di sản của làng Giá bắt đầu từ câu chuyện về vị tướng quân họ Phạm – người con ưu tú sinh ra trên vùng đất này, sau được vua Lý Nam Đế ban quốc tính, lấy tên là Lý Phục Man, ghi dấu công lao lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước buổi đầu. Ghi nhớ công đức của bậc tiền nhân, người dân làng Giá qua nhiều thế hệ đã duy trì việc tổ chức hội làng hằng năm như một cách bày tỏ lòng thành kính, tri ân và nhắc nhớ về cội nguồn. Trải qua thăng trầm của thời gian, song song với các giá trị văn hóa tinh thần như các tập tục, nghi thức, lễ hội, vùng đất này vẫn bảo tồn được hệ thống giếng cổ, những nhà từ đường cùng quần thể kiến trúc đình Yên Sở – nơi người dân quen gọi bằng cái tên mộc mạc là Quán Giá. Tất cả hợp thành một “bảo tàng sống”, phản ánh rõ nét chiều sâu lịch sử, văn hóa và sự tiếp nối bền bỉ của một làng cổ.
Lễ hội làng Giá thường niên được khai mạc từ ngày 10 và kéo dài đến hết ngày 12 tháng 3 âm lịch, trong đó ngày 10 là chính hội. Cứ mỗi 5 năm, làng lại mở hội lớn với quy mô hoành tráng, thu hút đông đảo du khách bốn phương về chiêm bái và tưởng nhớ công đức vị Đức thánh Lý Phục Man. Công tác chuẩn bị cho hội lớn thường bắt đầu từ trước đó cả tháng, được thực hiện công phu, cẩn trọng trong niềm tự hào chung của cộng đồng cư dân địa phương.
Linh hồn của ngày hội nằm ở các nghi thức tế lễ cổ truyền được cử hành trang nghiêm. Ngay từ sớm ngày chính hội, đám rước của các làng cùng tề tựu về Quán Giá, tạo nên khung cảnh uy nghi với sắc cờ rực rỡ và âm vang của trống trận. Sau lễ dâng hương trình Thánh của các bậc bô lão và chức sắc, không gian lễ hội trở nên náo nức với những màn biểu diễn múa cờ, múa sư tử do các trai đinh đảm nhiệm. Đặc biệt, tâm điểm của lễ hội chính là nghi thức nghiềm quân diễn ra vào buổi chiều – trò diễn tái hiện lại trận đánh lịch sử của tướng quân Lý Phục Man khi giúp vua Lý Nam Đế lập ra nhà nước Vạn Xuân. Nghi thức quy tụ hàng trăm trai tráng khỏe mạnh trong làng cùng tham gia diễn xướng. Theo nhịp trống thúc dồn dập, quân nghiềm đi từ trong Quán Giá ra sân rồi xếp thành những vòng tròn từ ngoài vào, tạo nên những vòng xoáy người cuồn cuộn với tốc độ mỗi lúc một nhanh, kết hợp cùng tiếng hô vang dội. Không chỉ đơn thuần là một nghi thức, nghiềm quân còn là một cuộc “du hành thời gian” đưa người xem trở về không khí sục sôi của những ngày đầu dựng nước, nơi tinh thần thượng võ và khí thế hào hùng của cha ông được tái hiện sống động giữa lòng mảnh đất cổ kính.
Bên cạnh sự uy nghiêm của phần lễ, phần hội tại làng Giá mở ra sân chơi cộng đồng sôi động và đậm chất bản địa. Dân làng và du khách có thể trực tiếp tham gia hoặc cổ vũ cho các cuộc thi đấu vật, cờ người và nhiều trò chơi dân gian. Tiếng trống vật dồn dập hòa cùng tiếng reo hò của khán giả vây kín quanh sới vật. Góp thêm vào bức tranh hội làng ấy là những chiếu chèo truyền thống tại sân đình, tạo nên không gian thưởng thức nghệ thuật dân gian đậm chất xứ Đoài.
Với người dân làng Giá, lễ hội không chỉ là dịp tưởng nhớ công đức tiền nhân, mà còn là thời điểm cộng đồng cùng nhìn lại những giá trị đã bền bỉ nuôi dưỡng đời sống qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, chính những thực hành văn hóa của ngôi làng này góp phần giữ gìn bản sắc truyền thống, đồng thời tạo nền tảng để nơi đây trở thành một điểm đến du lịch tâm linh thu hút du khách ở khu vực ngoại thành Hà Nội.
