Bài: Phan Cẩm Thượng
Ảnh: Sơn Tùng, Nguyễn Tuấn

Theo một quan điểm được nhiều nhà nghiên cứu Mỹ tán thành, thì các nền văn minh Đông Nam Á có nguồn gốc từ Tây Tạng, khi hầu hết các con sông đều từ cao nguyên Tây Tạng chảy xuống và mang theo các hình thái văn hóa kết hợp với tính cách địa phương mà tạo ra các biến đổi có tính chất dân tộc bản địa. Sông Gandha (sông Hằng) và sông Indus (sông Ấn) chảy từ dãy Himalaya tạo nên văn minh Ấn Độ, sông Mekong và sông Hồng cũng từ những vùng rìa của Himalaya chảy xuống mà tạo ra các nền văn minh Việt Nam, Thái Lan, Lào, Khmer… nhưng ở nơi đây nó gặp văn minh Malayo – Polynesia từ biển Nam lên nên có sự pha trộn các nét văn hóa.

Huyện Lộc Bình - Lạng Sơn là nơi còn giữ được nhiều ngôi nhà đất trình tường

Việc xây dựng nhà cửa là dấu hiệu ban đầu và tối thiểu đối với mọi nền văn minh, khi con người bao giờ cũng ăn, ở trước, làm nghệ thuật sau. Nhà đất trình tường là di sản tối cổ phủ lên vùng chéo này cũng suốt từ Tây Tạng, qua Vân Nam – Trung Quốc, đến miền bắc Việt Nam, mỗi nơi chúng đều có biến đổi ít nhiều, nhưng cơ bản kỹ thuật ban đầu vẫn được bảo tồn.

Nhà đất ở Tây Tạng hiện điển hình là những tu viện được đắp đất, dạng trình tường khá dày và có thể xây cao như ngôi nhà hiện đại. Ở cung điện Potala – Lahsa, tường đất có chỗ dầy tới 2,5m, nhưng không hoàn toàn là đất đắp, mà người ta dùng các bó cỏ gianh loại to và dài tới 2m, đặt từng bó lớn vào tường, trát đất xung quanh, riêng phía ngoài cùng là đất đắp có thể từ 50cm đến 70cm hoặc 100cm. Cũng có thể trổ cửa sổ vào tường, nhưng rất nhỏ và thành một hốc sâu, do tường dày. Ở lớp đất bên ngoài, người ta dùng khăn vải đập vào đó nhiều lần, cho đến khi nước bị hút ra hết, tự đất sẽ lên một lớp men, bóng và cứng như sành nung. Công việc này do các cô gái đảm nhiệm, ngồi trên tường hát đồng ca và quật vải liên tục vào thành tường.

Huyện Lộc Bình - Lạng Sơn là nơi còn giữ được nhiều ngôi nhà đất trình tường

Nhà đất trình tường ở Vân Nam cũng là điển hình cho kỹ thuật làm nhà đất. Mỗi ngôi nhà thường có 2 tầng trên mặt bằng hình chữ nhật. Tầng dưới để sinh hoạt, tầng trên đặt ban thờ và kho lương thực, khu gian giữa tầng trên thường lõm vào đặt khung cửa và ban công, người ta thường phơi ngô nguyên bắp treo trên chỗ này. Nhưng những ngôi nhà đất Vân Nam (đặc biệt từ Côn Minh đến Đại Lý, Lệ Giang thường dồn thành một làng có từ vài chục đến trăm ngôi nhà, tọa lạc trên sườn đồi, gần như không có không gian hở, khi tất cả các nhà sát tường nhau, và chồng lên nhau theo địa hình đồi núi. Trong làng có hệ thống đường nhỏ rất phức tạp, và từ nhà nọ người ta có thể dễ dàng trèo sang nhà kia. Đây là loại làng mang tính phòng thủ, khi vùng xưa có rất nhiều đám cướp hung bạo. Một kẻ lạ lọt vào làng dường như không thể xác định phương hướng tẩu thoát.

Mô hình nhà đất trình tường đơn lẻ phổ biến khắp vùng miền núi phía Bắc nước ta, bên cạnh loại nhà sàn Mường, Thái, Tày thường gặp. Hầu như không có loại làng phòng thủ kiểu nhà đất Vân Nam, nhưng lại có loại nhà trình tường đơn lẻ cũng có tính phòng thủ, được xây 2 lớp tường như cái thành nhỏ. Lớp trong là nhà chính để ở, lớp ngoài cách lớp trong bằng hành lang, có sàn ở tầng 2 chạy vòng quanh nhà, để gia chủ có thể đứng trên đó, dùng súng kíp bắn qua các ô cửa nhỏ. Từ lớp ngoài vào lớp trong có nhiều ngăn kiên cố, ít nhất có thể chống đỡ toán cướp nhỏ. Loại nhà này thường do các nhà giàu người Tày, Nùng xây dựng.

Nhà đất trình tường là phương án lưu trú thân thiện với môi trường ở khu vực miền núi

Để làm nhà trình tường cần đến cái Kay, một loại khuôn gỗ, có hai tấm dài 2m rộng 40cm và đủ dày để khỏe, ở 2 đầu có thể có thêm 2 tấm ván, làm thành cái hòm không đáy, không nắp. Đôi bên sườn hòm có khoét lỗ xỏ, để xỏ những thanh sắt, giữ hai tấm ván dài ổn định khi lèn đất, sau khi trình lượt tường người ta sẽ rút thanh sắt và tháo Kay, để làm lượt khác. Lối làm Kay phổ biến ở tộc người H’Mong, Dao và người Kinh ở Bắc Giang. Nhà đất trình tường Lạng Sơn không nhất thiết phải làm Kay, mà đan cốt tre, sau đó ghép khuôn gỗ đơn giản để trình đất, cũng tường lượt lên tường. Lại có cách khác, làm đất thành từng viên gạch, rồi xây lên. Tất cả kỹ thuật, phụ thuộc vào chất đất địa phương. Vùng Hà Giang, Lào Cai cũng có loại đất tương tự. Nhưng đất vùng Lộc Bình – Lạng Sơn có nhiều hàm lượng sét và cát, nên làm tường thường có cốt tre, và phần tường chân móng được ghép đá mảnh, chống sói mòn, lở…

Những khu vực làm nhà đất trình tường thường có khí hậu rét buốt về mùa đông và nóng về mùa hè. Nhà đất chính là phương án “thân thiện với môi trường” nhất khi mùa đông thì đỡ giá lạnh, mát mẻ suốt mùa hè và nguyên liệu thì tận dụng ở địa phương, không cần mua. Để làm nhà đất đòi hỏi thợ có tay nghề truyền thống cao và đóng góp công sức cho cộng đồng. Nhà đất cũng phối hợp với kiến trúc gỗ chặt chẽ để đảm bảo hệ thống tường, cột chịu lực.

Mế dân tộc Dao Lô Gang ở Cao Lộc - Lạng Sơn

Những ngôi nhà đất trình tường ở Lộc Bình, Lạng Sơn, điển hình là ở bản Khiếng (xã Hữu Thắng) cho thấy kinh tế hộ gia đình khá phong phú của người Nùng Phản S’lình và người Tày. Họ thường làm ngôi nhà chính lớn, trên mặt bằng tới 200m2, cao 2 tầng. Tường nhà không quá dày, khoảng 40cm, chân tường bó đá tấm. Và thường có khoảng hành lang rộng ở giữa 2 lớp tường lưng. Do nhà thường quay lưng hướng Bắc, nên không khí lạnh phương Bắc sẽ phải đi qua 2 lớp tường mới vào đến nhà. Từ khoảng hành lang lưng này có lối đi thông ra 1 phía tiếp giáp với gian phòng phụ, thường dùng làm bếp, gian bếp có lối đi riêng ra ngoài, và tiếp giáp ngay với một dãy nhà trình tường nữa. Căn nhà phụ này gồm các phòng để nông cụ cùng chuồng gia súc, gia cầm và cuối cùng là nhà vệ sinh. So với tất cả các nhà trình tường nói chung, dạng nhà này ở Lộc Bình giải phóng được nhiều không gian, có thể xây cao tầng, không quá phụ thuộc vào kết cấu đất dày.

Việc có thêm nhiều vật liệu mới, không hẳn là lý do để nhà trình tường bị phá hủy và ít được xây dựng hơn, mà cái chính là do những người thợ giỏi làm nhà trình tường vắng bóng dần, việc khai thác đất làm nhà cũng không thể tự do như trước, khi đất tư nhân thu hẹp, còn các vùng đất công thổ được quản lý chặt, và cũng không phải đất nào cũng phù hợp làm nhà trình tường. Vì thế, những ngôi nhà trình tường hiện còn được sử dụng chính là những di sản sống động – nét văn hóa độc đáo của vùng cao.