Nguyễn H. H. Duyên

“Tôi đã dựng nên hiệu sách này như một người viết tiểu thuyết, mỗi căn phòng tựa như một chương sách, và tôi thích mọi người mở cánh cửa phòng như mở một cuốn sách, nơi đưa họ vào một thế giới diệu kì qua những tưởng tượng”. Đây là những dòng tâm sự vượt thời gian của George Whitman, người sáng lập hiệu sách nổi tiếng Shakespeare and Company tọa lạc tại số 37 đường Bûcherie ở Paris.

Sân trước hiệu sách, nơi mọi người có thể dừng chân ngồi nghỉ và đọc sách cũ

Cuộc dạo chơi tình cờ

Buổi chiều một ngày tháng Bảy năm 2015, với tấm bản đồ Paris trong tay, tôi đi bộ từ Hôtel de Ville sang nhà thờ Notre-Dame. Mùa hè chiều muộn nhưng Paris vẫn còn vàng nắng, rời đám đông trước nhà thờ, bước chân đưa tôi đến công viên René Viviani và một hiệu sách ở cách đó không xa, hoàn toàn không chủ ý. Đó là lần đầu tiên tôi biết đến Shakespeare and Company.

Một vị khách ngẫu hứng chơi đàn ở tầng hai

Cảm giác ngay khi bước vào tầng một là sự sinh động do màu sắc của hàng nghìn cuốn sách được phân loại đặt trên khắp các bục kệ áp vào tường, cùng sự ấm cúng tỏa ra khắp phòng từ ánh đèn vàng. Men theo một cầu thang nhỏ dẫn lên tầng hai, tôi như Alice lạc vào xứ sở thần tiên với những ngóc ngách đầy sách. Đầu tiên là góc đọc cho trẻ con với một chiếc giường nhỏ nằm sau hai tấm rèm màu đỏ vắt qua hai bên như cánh cửa mở vào một thế giới thần bí. Ở gian kế bên, một người khách ngẫu hứng ngồi chơi piano, bên phải là chiếc ghế mây nhuốm màu thời gian, bên trái, vài cô cậu thanh niên ngồi trên ghế sofa lắc lư theo nhịp đàn. Cách đó không xa là một gian phòng bé tí mà tôi phải thu mình lại để bước vào. Tôi ngồi xuống, nhìn những mảnh giấy nhỏ viết đầy chữ dán chi chít xung quanh các bức vách, đặt tay lên chiếc máy đánh chữ và chợt nhận ra ở nơi này, Ernest Hemingway – tiểu thuyết gia và nhà báo nổi tiếng người Mỹ – đã từng ngồi viết. Tiếp theo là thư viện với khung cửa sổ lớn nhìn ra nhà thờ Notre-Dame. Một chú mèo trắng ngồi lim dim trên bậu cửa. Một lọ hoa hướng dương đặt dưới nền nhà. Vài chiếc ghế đọc. Bốn bên là sách. Một cô gái lật từng trang sách, xa dần những xô bồ bên ngoài ô cửa sổ kia… Khi nắng chiều sắp tắt, tôi xuống cầu thang, mua cuốn Hoàng Tử Bé để đánh dấu lần đầu tiên mình đến hiệu sách. Tôi ra về với ý định sẽ tìm hiểu thêm về nơi này, và nhất định sẽ quay lại.

Góc đọc sách dành cho trẻ con

George Whitman và một xã hội không tưởng

Nếu có thể nói đằng sau sự thành công của một hiệu sách mang dáng dấp cùng ước mơ, khát vọng của người sáng lập thì Shakespeare and Company và George Whitman là một minh chứng. Năm 1935, sau khi tốt nghiệp đại học Boston ngành báo chí, chàng trai trẻ George đã dành mười năm phiêu lưu mạo hiểm qua nhiều vùng đất ở Mỹ, miền trung châu Mỹ, Mexico và trải qua bốn năm trong quân đội. Năm 1946, George đến Paris và nhập học tại Đại học Sorbone.

Với số tem phiếu chính phủ Mỹ cấp cho cựu binh sau Thế chiến thứ hai, George thu mua sách và mở một thư viện nhỏ tại căn phòng trọ ở Hôtel de Suez trên đại lộ Saint-Michel. Năm 1951, ông mua lại tiệm tạp hóa của một cặp vợ chồng người Algeria để mở hiệu sách của riêng mình với tên gọi Le Mistral, tiền thân của hiệu sách Shakespeare and Company ngày nay.

Một góc thư viện ở tầng hai

Shakespeare and Company vốn là tên gọi của một hiệu sách do Sylvia Beach sáng lập năm 1919 tại số 12 đường Odéon. Đây là điểm gặp gỡ giao lưu của giới văn nghệ sĩ Mỹ sống tại Paris. Tuy nhiên, hiệu sách phải đóng cửa vào tháng 12 năm 1941 khi quân đội Đức chiếm đóng thành phố. Hơn mười năm sau, Beach trao lại cho George tên gọi và linh hồn của hiệu sách cũ. Le Mistral đổi tên thành Shakespeare and Company kể từ năm 1964.

Những thập niên sau đó, Shakespeare and Company phát triển ngày một quy mô hơn. Đây không chỉ là nơi mua-bán sách, mà còn là thư viện phục vụ cộng đồng, nơi gặp gỡ của giới văn nghệ sĩ, trí thức, sinh viên từ khắp mọi nơi cùng những đêm đọc thơ, những buổi diễn thuyết, những lớp học ngoại ngữ. Hiệu sách còn là nơi ở trọ miễn phí cho những vị khách đến từ phương xa. Đây là cách George trả ơn cuộc sống đã cưu mang ông trong những chuyến phiêu lưu thời trai trẻ. Những người khách trọ được ông gọi là “Tumbleweeds” – tên một loại cây gai khô không rễ bay dạt đó đây theo những cơn gió. Để được ngủ trọ, mỗi Tumbleweed phải đồng ý làm ba việc: mỗi ngày đọc một cuốn sách; trợ giúp công việc ở hiệu sách vài tiếng đồng hồ; và viết một trang tự truyện. Hiệu sách dần trở thành một nơi lưu trữ hàng chục ngàn trang tự truyện như thế!

Năm 2002, quyền quản lý hiệu sách được trao cho Sylvia, con gái của George. Ông qua đời sau đó ở tuổi 98. Hiệu sách vẫn mãi mang bóng dáng, nhiệt huyết và lý tưởng của ông: “một hình thái chủ nghĩa xã hội không tưởng giả trang là một hiệu sách”.

Sách "Tiếng chim hót trong bụi mận gai" và lời dịch viết tay đoạn mở đầu

Khi tôi quay lại…

Tháng 10 năm 2018, tôi quay lại hiệu sách cũng vào một buổi chiều. Tôi không đến để mua sách, mà chỉ để sống lại một vài khoảnh khắc. Hiệu sách vẫn như cũ, vẫn ánh đèn vàng ấm cúng, vẫn những gian phòng nhỏ ngập tràn sách, vẫn cánh cửa sổ mở nhìn ra nhà thờ Notre – Dame…

Ở đó có Allen Ginsberg, William Saroyan, Jack Kerouac… những tác giả mà tôi đã đọc qua. Tôi nhìn thấy Ethan Hawke cùng Julie Delpy đang quay phân cảnh của bộ phim Before Sunset. Và tôi mường tượng ra hình ảnh của George ngồi trên chiếc ghế mây bên cây đàn.

Loay hoay ở một kệ sách cũ, tình cờ tôi bắt gặp cuốn Tiếng chim hót trong bụi mận gai với đoạn tiếng Việt viết tay bằng mực xanh ở trang đầu: “Truyện rằng: có một loài chim cả đời chỉ hót một lần mà thanh tao nhứt trên thế gian…”. Tôi đọc một cách thích thú bởi lẽ tôi không nghĩ là ở Paris lại tìm được cuốn sách yêu thích với đoạn mở đầu được dịch bởi một người Việt vô danh nào đó, mà theo phỏng đoán là một người miền Nam. Lúc ấy tôi nhận ra rằng: chỉ có thể ở Shakespeare and Company, nơi thời gian dừng lại, tôi không có cảm giác lạc lõng giữa một nơi xa lạ, mà ngược lại thấy mình thuộc về một cộng đồng của tri thức và tự do. Và ở nơi đó, tôi tìm thấy một phần Việt Nam của tôi trên một trang sách cũ…