Bài: Phạm Đức Anh

Trong suốt tiến trình phát triển, người Chăm đã sở hữu một nền văn hóa phong phú và lâu đời mà đạt đến đỉnh cao dưới thời vương quốc Chăm Pa. Chứng tích của nền văn hóa rực rỡ ấy còn tồn tại đến ngày nay được thể hiện qua các cụm đền tháp rải rác khắp vùng duyên hải miền Trung.

Nằm trên vùng duyên hải Nam Trung Bộ, xưa kia được gọi với cái tên Panduranga, Ninh Thuận hiện nay là địa bàn sinh sống chủ yếu của rất nhiều người Chăm với dân số khoảng hơn 60.000 người. Đồng bào Chăm Bà Ni và Chăm Bà La Môn nơi đây đều tự hào về những di sản tổ tiên họ để lại mà nổi tiếng nhất, có thể kể đến cụm tháp Po Klong Garai trên ngọn đồi Trầu nằm sát quốc lộ 27A đi Đà Lạt, cách thành phố Phan Rang 7km về phía Tây, được xây dựng vào khoảng cuối thế kỉ 13 đầu thế kỉ 14.

Tháp được lấy theo tên vị vua Po Klong Garai (1151-1205), đây là nơi thờ phụng linh thiêng của đồng bào chăm Ninh Thuận. Được xây dựng hoàn toàn bằng đất nung với lối kiến trúc vòm độc đáo tựa những cánh hoa mềm mại đang vươn lên trời cao, cụm tháp Po Klong Garai gồm 3 tháp tương đối nguyên vẹn, được đánh giá là tuyệt tác về nghệ thuật kiến trúc đền tháp Chăm Pa.

Người Chăm có một đời sống tâm linh, tín ngưỡng khá mạnh mẽ, vốn là dân đi biển, tâm thức của họ thường hướng về những mỏm núi cao trong đất liền. Đó cũng được coi là những mốc chuẩn để xác định phương hướng, nơi chốn để đưa thuyền cập bến. Với người Chăm núi cao có tính thiêng dẫn dắt họ trong đời sống, và cả đến khi vào sống trong đất liền, quan niệm đó cũng không hề thay đổi. Đền tháp vươn lên án ngữ cả một vùng không gian tạo nên sự kì vĩ của công trình kiến trúc, ngoài ý nghĩa tôn giáo còn cả mang khát vọng hòa nhập với thiên nhiên của người Chăm cổ.

Tháp chính Po Klong Garai nói riêng, hay đền tháp của người Chăm nói chung phần lớn quay về hướng Đông tuân thủ theo vũ trụ luận của Ấn Độ giáo, hướng Đông nơi có mặt trời mọc là nơi đấng thần linh tối cao ngự trị, nơi bắt đầu sự sống muôn loài và sự vận hành của vũ trụ. Bên cạnh tháp chính, thờ vua Po Klong Garai cao hơn 20m trên có mái vòm, hai trụ đỡ lớn bằng đá, mặt khắc chữ Chăm cổ, bên trên có phù điêu sa thạch mô tả thần Siva với dáng điệu đang múa, với sáu cánh tay hết sức mềm mại uyển chuyển. Tháp Cổng ở phía Đông và tháp Lửa nằm chếch hướng Nam, có mái hình thuyền, được trang trí bằng các họa tiết đặc trưng, với hình các vũ nữ tuyệt đẹp, hình bò thần…

Cách mà người Chăm xây dựng đền tháp, cho đến nay vẫn còn là bí mật được phong kín chưa có hồi đáp. Nói đến tháp Chăm phải nói đến chất liệu xây dựng nên chúng: Gạch Chăm. Mặc dù cũng được làm bằng đất sét nhưng nó bí ẩn đến mức người ta không biết người thợ Chăm xưa kia đã khắc tạc nên gạch những vết khắc ngọt ngào ấy trên gạch sống hay chín. Gạch tháp Chăm đã cho ta thấy được sự bền bỉ của một chất liệu không trường cửu là gạch nhưng vĩnh cửu là đất. Chất liệu kết dính của những công trình kiến trúc này là gì? Phải làm thế nào để những viên gạch được xếp khít vào nhau với độ chính xác đến hoàn hảo đến vậy?… là những câu hỏi làm đau đầu giới nghiên cứu. Độ bền, sức chịu nén và độ dai va đập cùng những tính chất khác của những viên gạch Chăm đều chứng minh sự đặc biệt của nó, so với những viên gạch khác. Khi tạt nước vào bất cứ một mặt nào của viên gạch Chăm, nước đều thoát ra gần hết, đây là điều không hề xảy ra đối với gạch xây dựng thông thường. Đã có rất nhiều giả thiết được đưa ra về cách mà người Chăm xây dựng, tuy nhiên mỗi giả thuyết đều có những điểm chưa phù hợp. Giả thuyết tháp được xây dựng bằng gạch sống, sau đó đốt lên, bị loại sớm nhất. Bởi thực tế người ta phát hiện ra rất nhiều lò gạch gần các đền tháp. Bên cạnh đó, một số giả thuyết khác như kĩ thuật mài mặt tiếp xúc của gạch rồi xếp theo vị trí của cây tháp, sau khi khô các viên gạch dính chặt với nhau một cách khá chắc chắn, hay cách xây tháp từ dưới lên trên, xây tháp tới đâu nung từng phần từ chân cho tới đỉnh tháp… Tuy nhiên thực tế đã diễn ra thế nào, vẫn là câu hỏi bị phủ kín dưới lớp bụi của thời gian.

Cụm tháp Po Klong Garai đã đạt tới độ chín muồi của nghệ thuật xây dựng và điêu khắc Chăm và là “viên ngọc quý” tỏa sáng giữa vùng đất Ninh Thuận đầy nắng, gió và cát. Ghé thăm nơi đây, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng những đường nét ngoạn mục của kiến trúc, suy ngẫm về sự kì bí của cách thức xây dựng ra chúng mà còn được đắm mình trong một phần của lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng của người Chăm ở địa phương.