Bài: Hương Quỳnh

Ảnh : Bá Ngọc

Bình Định, nơi nghệ thuật tuồng hưng thịnh suốt một thời gian dài

 Tuồng hay hát bội là một loại hình nghệ thuật sân khấu mang tính cổ điển khá độc đáo của Việt Nam. Nói tới nguồn gốc và thời gian ra đời của bộ môn nghệ thuật cổ truyền này, các nhà nghiên cứu có những nhận định khác nhau nhưng thống nhất ở một điểm là nghệ thuật tuồng hình thành trên cơ sở nền nghệ thuật ca, vũ, nhạc, những trò diễn xướng dân gian và nền văn học thành văn. Một trong những địa danh mà nghệ thuật tuồng phát triển rực rỡ nhất chính là Bình Định – đất võ hào sảng.

 Bình Định là nơi ghi dấu nhiều tác giả lỗi lạc của sân khấu tuồng như Đào Duy Từ và Đào Tấn. Lịch sử Tuồng Bình Định gắn liền với tên tuổi của Đào Duy Từ – bậc tài danh văn võ song toàn. Là người Thanh Hóa nhưng vào xứ Đàng Trong xây dựng sự nghiệp vào khoảng đầu thế kỷ 17, chính ông là người đã truyền dạy Tuồng cho dân Bình Định cũng như lập nên nhiều đoàn hát bội với các vở tuồng đặc sắc còn lưu lại đến ngày nay. Vào giữa thế kỷ 19, Bình Định sản sinh ra một kịch tác gia tuồng xuất sắc là Đào Tấn. Cùng với việc sáng tác nhiều vở tuồng hấp dẫn và có giá trị, ông đã lập nên trường đào tạo hát bội mang tên Học bộ đình Vinh Thạnh – cơ sở đào tạo hát bội quy mô và danh tiếng nhất thời bấy giờ. Từ đây, nhiều tài năng hát bội đã được nuôi dưỡng và trở thành những tên tuổi lớn của sân khấu tuồng Bình Định. Theo đó, phong trào hát bội đã phát triển trên khắp Bình Định và trở thành nét văn hóa độc đáo của vùng đất này.

Nét đặc sắc nhất ở tuồng Bình Định chính là sự hùng tráng được kết hợp từ việc hát, múa và các động tác võ thuật. Gần như tất cả các đào kép đều là những người biểu diễn được võ thuật và sử dụng nhuần nhuyễn các loại binh khí của võ cổ truyền Bình Định như song kiếm, đao, thương, côn… Việc đưa các màn nhào lộn, đánh trận vào các vở tuồng đã làm cho bộ môn nghệ thuật này ở đất Bình Định trở nên cuốn hút và sinh động, lột tả được những nội dung như khắc họa tấm gương hào kiệt, những anh hùng xả thân vì nghĩa lớn, hướng con người đến những cách ứng xử cao đẹp trong cuộc sống qua các ca từ răn dạy và giáo dục lễ nghĩa. Người ta vẫn cho rằng tuồng là sân khấu của những người anh hùng – nhân vật chính của các vở diễn được lột tả qua các tình huống gian khổ, hiểm nguy. Họ tôn thờ lý tưởng trung quân ái quốc và sẵn sàng hy sinh cho khát vọng của dân tộc.

Kịch bản tuồng phản ánh hiện thực theo phương pháp tự sự nhưng đặc biệt chú trọng tái hiện những hoàn cảnh xung đột bạo liệt, sử dụng linh hoạt và hiệu quả các yếu tố: kể, tả và biểu hiện. Các yếu tố này lại được trình diễn theo lối khoa trương, cách điệu qua cách nói, hát, động tác, hóa trang, âm nhạc, sân khấu… Trên sân khấu tuồng, tiếng trống chầu dày hay thưa của khán giả là minh chứng cho vở diễn thành công hay không. Người cầm chầu thường là người có uy tín trong cộng đồng như một vị chức sắc của làng hay một quan viên hiểu biết về tuồng. Nếu diễn viên có sơ suất, người cầm chầu gõ lên tang trống để cảnh báo còn khi diễn xuất tốt thì tiếng trống chầu vang lên theo nhịp độ nhanh, mạnh thể hiện sự hài lòng hay phấn khích của khán giả. Nghệ thuật hóa trang cho các vai diễn trên sân khấu tuồng cũng mang yếu tố đặc sắc, tạo nên nét riêng cho từng nhân vật. Người trí dũng, bậc tài danh hay trung thần thường có mặt nền đỏ, người tính cách nóng nảy, diện mạo xấu xí mang mặt rằn, nịnh thần có gương mặt nền xám… Trang phục của các diễn viên cũng khá cầu kỳ, võ tướng ra trận mặc áo giáp, vua mặc áo thêu rồng, hậu phi mặc áo thêu phượng, tiểu thư đài các mặc áo lụa trắng thướt tha…

Trên đất Bình Định ngày nay, ngoài Nhà hát Tuồng Đào Tấn với bề dày hoạt động trên 50 năm, có đến hơn chục đoàn tuồng không chuyên liên tục trình diễn và truyền dạy loại hình nghệ thuật truyền thống này cho thế hệ trẻ. Nghệ thuật tuồng đã trở thành một phần tâm thức của những người con Bình Định khi mà tiếng trống chầu hát bội ngày xưa và bây giờ vẫn ngân vang trong những đêm hội làng, những dịp cúng lễ hay các kỳ liên hoan du lịch, lễ hội đường phố ở mảnh đất hội tụ tinh hoa của văn hóa dân tộc.