Bài: TS. Trần Tấn Vịnh
Ảnh: TS. Trần Tấn Vịnh, Trần Quang Minh

Tục thờ sinh thực khí xuất hiện khá phổ biến trong nhiều nền văn hóa trên thế giới. Ấn Độ giáo thờ ngẫu tượng Linga-Yoni, biểu hiện sinh động nhất của tục thờ sinh thực khí. Thờ Linga-Yoni là thờ sinh thực khí với ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, vạn vật sinh sôi nảy nở, mùa màng bội thu. Nét độc đáo nhất ở ngẫu tượng linga trong hệ phái Saivite thường được chạm khắc khuôn mặt của thần Siva, gọi là linga có mặt người hay còn gọi là mukhalinga. Tại tháp Pô Klong Garai, Pô Romê của người Chăm ở Ninh Thuận xuất hiện một số mukhalinga không gắn tượng thần Siva mà lại mang gương mặt của nhà vua.

Tháp Pô Klong Garai

Ở Việt Nam, tượng mukhalinga thờ thần Siva theo kiểu Ấn Độ giáo xuất hiện khá nhiều. Trong các di chỉ văn hóa Óc Eo ở Tây Nam Bộ (khoảng thế kỷ IV-V đến giai đoạn thế kỷ VI-VII), khuôn mặt thần Siva được thể hiện ở dạng phù điêu trên phần trụ tròn tại vị trí đỉnh của cột thiêng. Một số bảo tàng ở miền Tây Nam Bộ, tiêu biểu như Bảo tàng An Giang lưu giữ và trưng bày nhiều hiện vật thuộc loại hình mukhalinga này.

Tượng vua trong tháp Pô Romê, hóa thân của thần Siva với sáu cánh tay đầy quyền năng

Đi dần vào phía Nam Trung Bộ, xưa là vùng đất Panduranga, nay thuộc tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận, tục thờ sinh thực khí của người Chăm có một sự biến đổi thú vị, khác đôi chút so với cái gốc gác Ấn Độ giáo của nó. Nơi đây có hai ngôi tháp thờ vua Pô Klong Garai và Pô Romê tồn tại hai mukhalinga, nhưng không có đầu thần Siva mà lại có tượng vua được gắn vào linga, đặt giữa ngôi tháp. Ở cửa tháp Pô Klong Garai, có một phù điêu thần Siva còn bên trong thì có mukhalinga và bệ yoni rất lớn được giữ gìn khá hoàn hảo. Trên mukhalinga tạc tượng vị thần với gương mặt thanh tú, bộ ria thưa, chòm râu nhọn và đôi mắt hơi xếch, tai rộng và xề. Đầu thần đội chiếc mũ hình trụ được trang trí một băng nhỏ hình hoa bốn cánh. Phía dưới mũ lộ ra bộ tóc tết lại gọn gàng. Thần đeo trên ngực một vòng cổ và đeo ở dái tai một bảo thạch hình quả trứng. Mukhalinga này được đặt trên một bệ yoni lớn hình chữ nhật. Người Chăm gọi mukhalinga này là tượng vua Pô Klong Garai. Ông là vị vua tài ba, anh minh, có công với người Chăm như dẫn thủy nhập điền, chăm lo đời sống cho dân được ấm no, hạnh phúc. Để tưởng nhớ và ghi công vị vua này họ đã thờ ông dưới dạng mukhalinga. Ở tháp Pô Romê ta cũng thấy vua hóa thành thần Siva với 6 cánh tay đầy quyền năng. Theo các nhà nghiên cứu, những vị vua Chăm ở đây đã được thần hóa, hay còn gọi là vua – thần, chỉ thấy xuất hiện ở vùng Panduranga (Ninh Thuận, Bình Thuận). Đây là tác phẩm điêu khắc thể hiện sự sáng tạo, cải biến của người Chăm, có sự xen lẫn giữa tín ngưỡng thờ thần linh bản địa với tín ngưỡng thờ thần Siva, vị thần tối cao của Ấn Độ giáo.

Tháp Pô Romê nhìn từ phía sau

Các nghi lễ thiêng liêng thường được diễn ra tại mukhalinga thờ thần vua. Thầy cả Chăm, bà bóng và các vị chức sắc tiến hành lễ tắm rửa tượng và thay y phục mới cho vua. Cả sư mang bình nước thiêng ra để tưới tắm, tẩy rửa tượng vua (pamưnay yang) rồi dâng lễ, thay lễ phục cho vua. Các thầy tế mời vua nhận lễ và cầu xin vua thần phù hộ cho con cháu. Trước khi mở cửa tháp vào vào làm lễ tắm tượng tại mukhalinga, thầy cả Chăm lấy bình nước thiêng hắt lên trên cao để tắm tượng thần Siva.

Phù điêu bên ngoài tháp Pô Romê

Hiện nay, tại Trung tâm nghiên cứu văn hóa Chăm tỉnh Ninh Thuận có 2 phiên bản mukhalinga, trong đó mukhalinga – Pô Romê do nghệ nhân Thành Văn Trưởng phục chế và mukhalinga – Pô Klong Garai do nghệ nhân Phùng Ngọc Anh phục chế theo nguyên bản từ hai tượng vua thờ ở tháp.

Bên cạnh những di tích kiến trúc, miền Trung là vùng đất ẩn chứa nhiều di sản quý giá của nền văn hóa Chăm. Trong đó, các mukhalinga thờ thần vua ở các tháp Chăm Ninh Thuận là những bức tượng độc đáo, sống động, có giá trị về nghệ thuật, tâm linh, là những hiện vật vô giá trong kho tàng di sản văn hóa Chăm. Các hiện vật này thật xứng đáng để du khách thưởng ngoạn, khám phá khi đến với các di sản của người Chăm trên vùng đất Panduranga vang bóng một thời.