Bài: Trần Tấn Vịnh

Ảnh: Nguyễn Bá Ngọc, Nguyễn Mạnh Tuấn

Hàng năm vào khoảng tháng 10, tháng 11 dương lịch, các bản làng của người Cơ Tu ở vùng cao, vùng trung  đến vùng thấp rộn ràng trong mùa thu hoạch lúa rẫy. Đây cũng là dịp để họ ăn mừng những hạt lúa mới đầu tiên trong vụ mùa với nhiều lễ nghi đặc trưng của cư dân nông nghiệp lúa rẫy,  đồng bào gọi tên của nó là lễ hội cha ha roo tamêê. Lễ hội là dịp để bà con tạ ơn Yàng đã cho họ no đủ, “tổng kết” một năm cực nhọc chăm sóc cái nương, cái rẫy, mưa nắng dãi dầu để có được thóc lúa đầy kho, bầu bí chật nhà. Họ mong cho vụ mùa này, vụ mùa sau cây lúa mãi mãi sinh ra nhiều hạt, nuôi sống dân làng, cộng đồng.

Trước khi bắt đầu vào lễ, người phụ nữ Cơ Tu lớn tuổi đeo gùi lên rẫy tuốt những bông lúa chín vàng đầu tiên đem về giã gạo nấu cơm. Nồi cơm gạo mới này được dùng trong lễ hội cha ha roo tamêê. Họ chọn một số bông lúa trĩu hạt buộc thành thành từng chùm treo lên ở vách nhà. Đây là những hạt giống tốt để “trưng bày” thành quả lao động và được gìn giữ chuẩn bị cho mùa sau. Cùng lúc họ lấy lúa nếp trên nhà kho (crlăng) xuống để nấu xôi, làm bánh cuốt (bánh nếp gói bằng lá cây đót), nấu cơm lam trong ống nứa và ủ cơmn sắn làm rượu cần. Gia đình còn xuống suối bắt thêm cá, ốc, cua… Món cá  suối (chủ yếu là cá niêng) nấu trong ống nứa là món ăn không thể thiếu trong lễ mừng cơm mới. Tùy thuộc vào điều kiện kinh tế của mỗi gia đình mà lễ ăn mừng lúa mới lớn hay nhỏ. Thường gia đình nghèo thì cũng có những con heo, gà, vịt…; giàu thì đôi khi có cả trâu, bò… Mâm cổ ăn mừng cơm mới bao giờ cũng có thịt gà. Họ làm một con gà lấy tiết rồi đặt mâm cơm giữa nhà gồm cơm mới, bánh, thịt, các loại rau… khấn vái tạ ơn thần lúa cho một mùa bội thu, cuộc sống no đủ.

Sự hiếu khách của đồng bào Cơ Tu cũng được thể hiện rõ qua cách thức tiếp đãi, ăn mừng, thụ hưởng những thành quả lao động của từng gia đình. Cúng xong, trước khi gia đình ăn cổ, họ đem thức ăn chia sẻ cho những nhà chung quanh hoặc mới đến gia chủ để cùng ăn uống chia vui. Cứ thế, lễ ăn mừng lúa mới được họ tổ chức hết nhà này đến nhà khác diễn ra trong suốt thời kỳ thu hoạch lúa. Trong quá trình diễn ra lễ này, nếu nhà nào có khách lạ hoặc bà con, họ hàng ở xa đến chơi cũng được họ mời ăn uống no say và xem đây là niềm hạnh phúc lớn lao cho gia đình.

Lễ hội ăn mùng lúa mới cũng là lúc những điệu múa, lời ca tại từng nhà hay sân làng. Điệu múa Tân tung Da dá trước nhà làng (gươl) là vũ hội mừng mùa rất sinh động và đặc sắc của bà con Cơ Tu trên dãy Trường Sơn. Các bà, các mẹ, các cô gái trẻ say sưa trong vũ điệu với đôi tay đưa lên trời, cầu xin hạt lúa của thần linh, tạ ơn thần lúa đã cho vụ mùa tốt tươi, thóc lúa đầy kho. Đây là “vũ điệu dâng trời” mang nhiều nét cổ xưa nhưng vẫn còn bảo lưu trong cuộc sống của đồng bào. Làm nên vẻ đẹp của vũ hội Cơ Tu còn có điệu Tân tung của các trai làng. Một tay cầm khiên, một tay cầm kiếm, họ nhảy múa với động tác oai hùng, dũng mảnh. Các già làng còn tụ tập nhau vừa uống rượu cần vừa trổ tài hát lý – nói lý giao hòa với nhau và dùng những lời hay ý đẹp giáo dục con cháu cần cù làm ăn, lo chăm sóc nương rẫy, tiết kiệm để có của dư của để, sắm nồi đồng, chiêng ché…

Lễ hội ăn mừng lúa mới là một nghi lễ truyền thống gắn bó với tập quán canh tác nương rẫy, tín ngưỡng thờ thần lúa, mẹ lúa của đồng bào các dân tộc Trường Sơn – Tây Nguyên nói chung, dân tộc Cơ Tu nói riêng. Sau mùa thu hoạch, buôn làng như thêm một sức sống mới, người dân không chỉ được ăn cơm mới, tự thưởng cho mình về thành quả lao động mà còn hưởng thụ món ăn tinh thần hấp dẫn từ nghệ thuật diễn xướng dân gian, hơi ấm của cộng đồng. Và hơn hết là ước vọng về cuộc sống tốt đẹp, đổi thay của đồng bào giữa “rừng sâu núi thẳm”.