Bài: Yên Chi

Ảnh: Lê Huy Hoàng Hải

 

Lầu Tàng Thơ là một công trình rất khác biệt so với hàng trăm công trình kiến trúc gỗ thời bấy giờ.

Đây là một “tàng kinh các” hiếm hoi của thời kỳ chế độ quân chủ đang còn được bảo tồn khá nguyên vẹn tại Huế, một công trình kiến trúc đặc biệt trong quần thể di tích kiến trúc vốn phổ biến bằng gỗ của kinh đô triều Nguyễn.

Lầu Tàng Thơ được vua Minh Mạng cho xây dựng vào năm 1825 giữa hồ Học Hải, bên trong kinh thành. Hơn 1.000 lính thợ đã được huy động để đào hồ, đắp đảo và xây dựng công trình. Với cấu trúc xây khối hoàn toàn bằng gạch đá, vôi vữa, lầu Tàng Thơ là một công trình rất khác biệt so với hàng trăm công trình kiến trúc gỗ thời bấy giờ.

Lầu gồm có 2 tầng, tầng dưới 11 gian, tầng trên 7 gian 2 chái, tất cả các gian đều dùng để chứa các tài liệu quan trọng của triều Nguyễn mà phần lớn đều là tài liệu giấy và mộc bản. Theo sách “Tàng Thơ Lâu bạ tịch” (1907), tài liệu lưu trữ tại đây là các văn kiện ngoại giao quan trọng giữa Việt Nam và Pháp, giữa Việt Nam và triều đình Trung Hoa, văn kiện của Lục bộ (Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công), các ván khắc in sách của triều đình… trong đó số lượng địa bạ chiếm rất lớn.

Để phòng tránh hỏa hoạn và các loại côn trùng, lầu Tàng Thơ được xây dựng biệt lập trên một hòn đảo hình chữ nhật, chỉ thông với bên ngoài qua một chiếc cầu xây gạch đá ở phía tây, đây cũng là phía gắn liền với một danh thắng nổi tiếng của xứ Thần kinh: hồ Tịnh Tâm. Vốn xưa hồ Tịnh Tâm và hồ Học Hải đều là những đoạn chi lưu thuộc sông Kim Long, sau được cải tạo lại thành hồ.

Trải qua thời gian và bao biến động lịch sử, lầu Tàng Thơ đã bị hủy hoại và xuống cấp nghiêm trọng; công trình cũng không còn giữ được chức năng nguyên thủy mà bị sử dụng vào các mục đích khác; số tài liệu lưu trữ tại đây bị chuyển đi nhiều nơi, cả ở trong nước và thất tán ra nước ngoài… Đến cuối thập niên 90 của thế kỷ trước, ngôi “Tàng kinh các” danh tiếng ngày nào đã đứng trước nguy cơ bị xóa sổ.

Dự án nghiên cứu, phục hồi lầu Tàng Thơ được khởi động từ đầu những năm 2000 sau khi công trình được bàn giao cho Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, đến năm 2014, dự án trùng tu phục hồi công trình này chính thức được khởi công. Đến nay, dự án đã hoàn thành những hạng mục cơ bản, những phần việc còn lại cũng dự kiến sẽ hoàn thành trong năm 2017.

Sau khi lầu Tàng Thơ được trùng tu phục hồi, quần thể di tích kiến trúc cung đình Huế không chỉ có thêm một di sản độc đáo, mà điều quan trọng hơn là cố đô lại phục hưng được một “Tàng kinh các” danh tiếng, mở ra cơ hội phục hưng các di sản tư liệu vốn dĩ rất phong phú tại đây.

Huế hiện tại đã sở hữu 5 danh hiệu di sản thế giới của UNESCO, ngoài quần thể di tích kiến trúc cung đình thời Nguyễn và Nhã nhạc cung đình, các di sản còn lại đều là di sản tư liệu (Mộc bản triều Nguyễn, Châu bản triều Nguyễn và Thơ văn trên kiến trúc cung đình) và ít nhiều đều từng gắn bó với lịch sử hình thành, tồn tại của lầu Tàng Thơ. Chính vì vậy, lầu Tàng Thơ sẽ là nơi phù hợp nhất để nghiên cứu, bảo tồn và lưu giữ bền vững các di sản ấy cho tương lai. Một trung tâm lưu trữ tư liệu, một trung tâm nghiên cứu về di sản văn hóa của cố đô Huế đã được hình thành, và trong tương lai, đây sẽ trở thành một trung tâm để kết nối các giá trị của quá khứ đến cuộc sống đương đại. Với ý nghĩa ấy, lầu Tàng Thơ không chỉ là nơi cất giữ tài liệu như tên gọi, mà thực sự sẽ là nơi bảo tồn và phát huy một loại hình di sản đặc thù của cố đô Huế – di sản tư liệu.