Bài: Trương Quý

Ảnh: Vũ Minh Quân, Nguyễn Trung

Hà Nội mang một nét đặc biệt là thành phố của những mặt nước soi bóng mây trời và những con đê thành lối xe. Nằm trên một vùng đất tạo bởi phù sa bồi đắp từ khúc quanh của sông Hồng, nhiều thế kỷ hình thành đô thị đã tạo nên những mặt hồ giữa các ô phố. Ngày nay, trong nội thành có chừng hai mươi hồ nước đã trở thành trung tâm tự nhiên làm đẹp cho cảnh quan, nơi gắn với cuộc sống của hàng triệu người và đi vào thi ca nhạc họa như biểu tượng của mảnh đất này.

Hồ Hoàn Kiếm

Lịch sử soi gương mặt hồ

“Đây Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây. Đây lắng hồn núi sông ngàn năm” – câu hát mở đầu bài hát nổi tiếng Người Hà Nội của Nguyễn Đình Thi kể về chính đặc điểm lịch sử nổi bật của địa mạo Hà Nội. Hai hồ nước nổi tiếng nhất thành phố đều gắn với sông Hồng, con sông lớn nhất miền Bắc chảy qua địa phận Hà Nội. Chúng là vết tích dòng chảy cũ của sông Hồng, trải qua hàng nghìn năm, con sông đổi dòng và để lại một chuỗi các hồ, ao đầm thông nhau.

Trung tâm lịch sử của Hà Nội mà bất cứ người Việt nào cũng có thể nhắc tới, chính là hồ Gươm (hay hồ Hoàn Kiếm). Nằm ở phía Nam khu phố cổ, hồ vốn mang tên Tả Vọng hay Lục Thủy, có nghĩa là nước xanh lục. Cái tên hồ Gươm hoặc Hoàn Kiếm gắn với sự tích vua Lê Lợi trả gươm cho rùa thần Kim Quy sau khi chiến thắng quân Minh, lập nên triều Lê vào thế kỷ 15. Quanh hồ từng có vương phủ của chúa Trịnh và nhiều kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng, song đến cuối thế kỷ 19, hồ Gươm mới thực sự hình thành hoàn chỉnh diện mạo như ngày nay. Khi người Pháp quy hoạch Hà Nội thành một thành phố hiện đại theo hình thức một đô thị phương Tây từ năm 1885, họ đã chọn hồ Gươm làm dấu nối giữa khu phố cổ “36 phố phường” ở phía Bắc và khu phố Pháp ở phía Nam.

Hồ Hoàn Kiếm

Theo truyền thống phong thủy trong kiến trúc xưa, các công trình tín ngưỡng thường xây dựng hướng ra các mặt hồ để tạo ra bố cục tiền án hậu chẩm, nghĩa là phía trước có mặt nước và phía sau là một gò cao. Vì vậy, hầu hết các mặt hồ cổ đều quy tụ nhiều đền chùa, như hồ Hương Viên gắn với đền Đồng Nhân thờ Hai Bà Trưng hay phía trước Văn Miếu là hồ Văn. Người xưa quan niệm những mặt gương không chỉ hội tụ linh khí của trời đất mà còn tạo ra một sự hài hòa thẩm mỹ trong nhịp điệu kiến trúc. Những mặt hồ nhỏ nhắn giờ đây trở thành phần hồn của khu phố, như phần âm cân bằng với phần dương của những khối tích nhà cửa dày đặc.

Nếu hồ Gươm nằm trọn vẹn trong một ô phố với những đại lộ rợp bóng cây xanh thì hồ Tây lại trải rộng trên một diện tích 500ha, kết hợp với hồ Trúc Bạch tạo ra một thắng cảnh quan trọng ở phía Bắc thành phố. Đường bao hồ chừng 17km chạy quanh các làng cổ và những phố nhỏ, xen kẽ giữa những di tích xưa như chùa Trấn Quốc, Kim Liên, Vạn Niên, đền Quán Thánh hay phủ Tây Hồ, là những khu phố mới. Những con đường vòng cung ôm lấy hai mặt hồ Tây và Trúc Bạch từ lâu đã trở thành ký ức văn hóa của người sống ở Hà Nội như đường Thanh Niên, Ngũ Xã hay Quảng Bá. Nếu cái tên “Hồ Tây” phản ánh phương vị địa lý trong tương quan với khu Hoàng thành Thăng Long thì “Trúc Bạch” lại có nghĩa là “lụa trắng”, gắn với câu chuyện là nơi ở của những cung nữ rời khỏi cung cấm về nơi thôn dã dệt lụa.

Giang Vo Lake

Trong lắng sâu hồn phố

Những thăng trầm phế hưng của lịch sử tiếp tục hiện diện qua những mặt hồ được hình thành suốt thế kỷ 20. Những đợt quy hoạch và mở rộng Hà Nội đã hình thành những khu dân cư, các khu tập thể quanh những khu đất được tôn cao quanh những mặt hồ được nạo vét và nắn chỉnh. Hàng loạt hồ nước được ra đời như Giảng Võ, Thủ Lệ, Ngọc Khánh, Đống Đa, Văn Chương, Thiền Quang, Bảy Mẫu, Ba Mẫu, Thanh Nhàn… tạo nên những lõi xanh cho các khu dân cư. Chúng tiếp nối truyền thống tạo ra tiểu vùng địa lý hợp với tiểu vùng khí hậu của người Việt, vừa giữ lại những mặt thoáng quan trọng cho hình thái đô thị.

Hồ Trúc Bạch

Trong số các hồ nước hình thành vào nửa sau thế kỷ 20, các mặt hồ thường gắn với những công viên quan trọng của Hà Nội như hồ Bảy Mẫu trong công viên Thống Nhất, hồ Thủ Lệ trong vườn thú cùng tên. Những mặt hồ trong các khu tập thể đã từng tạo ra một thẩm mỹ mới cho kiến trúc thời bao cấp, vừa đơn sơ vừa đầy tinh thần lạc quan trong những năm tháng xây dựng Hà Nội sau chiến tranh. Cho đến giờ, những mặt hồ được giữ gìn thực sự là một di sản sinh thái quan trọng của thủ đô.

Những mặt hồ nằm trong lòng các khu phố nhắc người ta nhớ về một sự kết nối với một thành Đại La – Thăng Long xưa cũ bên dòng sông Hồng đã bồi đắp nên những lớp trầm tích đất đai lẫn những dấu vết văn hóa qua nhiều niên kỷ. Trong những buổi sớm mai mùa thu, ngắm những màn sương bảng lảng bay lên từ mặt hồ trong âm thanh vang vọng của những tiếng chuông chùa, người ta chợt nhận ra vẫn còn đó những nét quyến rũ của một di sản đô thị.