Lê Bích

Là một trong những loại văn nghệ trình diễn cổ truyền, Tuồng Việt Nam độc đáo và hấp dẫn người xem bởi chính lối diễn xuất của người diễn viên hòa quyện với biểu cảm sinh động từ những chiếc mặt nạ Tuồng. Người thổi hồn cho chúng không ai khác chính là nghệ nhân vẽ mặt nạ Tuồng.

60 năm gắn bó với mặt nạ Tuồng

Tối thứ Sáu, tại một góc phố Mã Mây – Lương Ngọc Quyến, người nghệ sĩ Tuồng Nguyễn Kim Kê vẫn đang say mê giới thiệu các loại mặt nạ Tuồng cổ và trình diễn những trích đoạn Tuồng kinh điển. Không quá khó để bắt gặp những ánh mắt đầy cảm xúc và ngưỡng mộ trong đám đông xung quanh dành tặng cho người nghệ sĩ đã ở cái tuổi ngoài 70. Nghệ sĩ chia sẻ: “Tôi theo cha học diễn và hóa trang Tuồng từ năm 12 tuổi. Nay tôi đã là thế hệ thứ 3 của nghề hát Tuồng cổ ở Hà Nội”. Đam mê Tuồng nảy mầm trong ông từ thủa bé, và người cha của ông, sau khi nhìn thấy tiềm năng và sự say mê nghiêm túc của con trai mình, đã tận tâm chỉ dạy toàn bộ vốn cổ, đặc biệt là nghệ thuật hóa trang nhân vật.

Từng công tác tại rạp Lạc Việt, nay là nhà hát Tuồng Trung Ương, nghệ sĩ quyết định lưu giữ những hình mẫu về nghệ thuật hóa trang trong Tuồng cổ bằng cách thổi hồn vào những chiếc mặt nạ giấy bồi khi đã về hưu. Một người diễn viên Tuồng bình thường khi đeo lên chiếc mặt nạ ấy, vạn vật xung quanh như hoàn toàn thay đổi. Vì khi đó, có lẽ, trái tim của người nghệ sĩ và nhân vật đã hòa làm một, tất cả được phản ánh đầy chân thực trên chiếc mặt nạ mà họ đang mang trên gương mặt. Nghệ sĩ Kim Kê mong muốn biến những chiếc mặt nạ giấy bồi dùng trong Tuồng cổ mà ông đã dùng tâm huyết và tình yêu của mình vẽ lại trở thành tư liệu và hình mẫu quý giá cho thế hệ sau có thể hiểu và duy trì. Có nhiều người nhận ra giá trị và yêu thích những tác phẩm mặt nạ của ông, họ đã xin ông mua về và làm đồ trang trí trong gia đình.

Nghệ thuật mang nặng tính ước lệ

Bởi tính chất của nghệ thuật đặc biệt này, các diễn viên Tuồng thường có lối diễn xuất khuếch đại, chiếc mặt nạ vì thế dùng để biểu lộ cái “tâm” của nhân vật. Trong Tuồng thường có những nhân vật như “trung thần”, “gian thần”, “phản thần”, “nịnh thần”. Với mỗi một “tâm”, nghệ sĩ Kim Kê lại có một cách sử dụng ngòi bút và màu sắc riêng. Chỉ với giấy bồi làm cốt mặt nạ, ba lọ sơn trắng – đỏ – đen, chút nước để pha màu, vài chiếc bút lông, ông đã sáng tạo được nhiều gương mặt Tuồng khác nhau. Ví như với “trung thần” nên sử dụng màu đỏ kết tinh trên mặt nạ sẽ khắc họa được vẻ mặt “trung thần” nhiều hơn. Trong đó, khuôn mặt có sắc đen nhiều hơn, rằn ri dữ tợn, mang tính chất là một tướng giỏi, dữ tướng nhưng lại muốn tạo phản, cướp ngôi vua. Vậy nên, mặt đen, dữ thần, người ta gọi là gương mặt “phản thần”.

Ông tỉ mẩn phân tích: “Nếu hóa trang thì người ta chỉ có dùng phấn hóa trang, tức là người ta có thể bôi lên mặt, hỏng đâu có thể lau đi sửa chữa được ngay. Nhưng đây là bằng sơn, nên cứ phải chờ lớp sơn này khô thì mới vẽ được lớp khác. Mà đã là sơn, đụng vào đâu là không thể sửa chữa được nữa. Trời mưa mà ẩm ướt thì cái sơn nó khó ăn lắm, nó cứ ẩm, thành ra là vẽ mà nó không có hiệu quả. Nếu ai tinh sẽ để ý thấy cách vẽ mặt của Trung Quốc khác, tức là vẽ theo hình khối, đen sẽ đen hẳn, trắng sẽ trắng hẳn, đỏ sẽ đỏ hẳn. Nhưng mặt nạ Tuồng Việt Nam, đen sẽ không phải đen hẳn một cục khối như vậy mà có sự đánh bóng. Nó sẽ có nét đậm, nét nhạt, nó làm cho khuôn mặt trở nên xa xăm và rộng hơn”.

Cũng bởi tài năng và kinh nghiệm trong nghề của mình, nghệ sĩ Kim Kê được trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh thường xuyên mời về dạy nghệ thuật hóa trang trong bộ môn Dân tộc. Trở về với cuộc sống đời thường, người nghệ sĩ Tuồng vẫn hàng ngày cần mẫn vẽ tại ngôi nhà nhỏ của mình trên con phố Đào Duy Từ. Từng nét bút đưa trên chiếc mặt nạ, tiếng nói của nghệ sĩ vang lên: “Mặt nạ của người biểu diễn và người biểu diễn đi đôi với nhau. Nếu còn diễn Tuồng, thì phải có mặt nạ Tuồng. Mà đấy mới là giá trị thực sự của Tuồng”. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, khi cuộc sống hiện đại đang lấn át dần nghệ thuật truyền thống, nghệ sỹ Kim Kê vẫn lặng lẽ mang trong mình hình ảnh một vị “trung thần” đáng trân quý bởi những giá trị lớn lao mà ông đang gắng sức gìn giữ cho nghệ thuật Tuồng Việt Nam.