HOA VĂN CƯỜM CHÌ

16/12/2019 10:07

TRONG CÁC LOẠI HÌNH HOA VĂN TRÊN TRANG PHỤC TRUYỀN THỐNG CƠ TU, TÀ ÔI, CHĂM HROI, BA NA, GIẺ TRIÊNG Ở VÙNG NÚI RỪNG TRƯỜNG SƠN, HOA VĂN CHÌ LÀ LOẠI CÓ GIÁ TRỊ NHẤT, TRỞ THÀNH NÉT ĐẶC SẮC TRONG NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ VÀ TẠO HÌNH DÂN GIAN, PHẢN ÁNH THẾ GIỚI MUÔN MÀU, MUÔN VẺ CỦA THIÊN NHIÊN, RỪNG NÚI VÀ CUỘC SỐNG CON NGƯỜI.




Trước khi biết đến hoa văn cườm chì, đồng bào dệt hoa văn bằng chỉ màu hoặc hoa văn bằng hạt cỏ, hạt cây lấy trong rừng. Tuy nhiên, những loại hạt được khai thác trong tự nhiên thường không bền, cho nên về sau được thay thế bằng những hạt chì để dệt hoa văn trên trang phục. Cườm chì bền và có giá trị hơn hẳn cườm bằng cỏ. Cườm chì trở nên quý hiếm vì chế biến từ chì thành hạt cườm để dệt rất khó khăn. Làng nào có người biết kỹ thuật chế tạo thì mới còn dệt hoa văn cườm chì. Gia đình nào giàu có mới được sở hữu sản phẩm dệt hoa văn cườm chì.

Đồng bào khai thác chì từ sông suối, dùng nồi đất nấu lỏng, múc chì nóng chảy đổ trên đá, dùng que tre tách chì thành từng hạt (đường kính 2,5mm - 3mm), lấy đầu bằng của que tre lăn tròn tạo dáng và sau đó trở về đầu nhọn chích lỗ và hất vào nơi đựng nước cho chì đông cứng lại. Có nơi, đồng bào nấu chì nóng chảy rồi đổ vào ống tre nhỏ. Ở giữa ống tre, người ta đặt một cái tăm nhỏ như một cái lõi để chì bám đều vào đó. Khi chì nguội, họ chẻ ống tre ra lấy chì làm hạt cườm bằng cách cắt chì bám trên lõi tre thành từng lát nhỏ li ti. Nhờ cái lõi tre đặt sẵn nên mỗi hạt chì đều có lỗ rỗng ở giữa. Tuy nhiên, do vừa mới cắt ra, các hạt chì còn sắc cạnh, họ phải mài gọt, chỉnh sửa lại mới thành hạt cườm chì hoàn chỉnh. Các dân tộc phía nam Trường Sơn thì chế tác chì thành những mảnh nhỏ để đính vào vai, thân áo, phối hợp với các loại cườm khác tạo thành những dải hoa văn đặc trưng.

Hoa văn cườm chì chìm lắng, điệp ẩn vào màu đen của vải. Lúc ban đầu, người ta không chú ý tạo hoa văn bằng cườm chì mà sắp xếp chúng thành vạt dày đặc trên khố, áo hay dùng hạt cườm chì để chạy đường viền. Có người giải thích rằng ngoài việc tăng giá trị sản phẩm, vạt cườm này còn có chức năng như chiếc áo giáp của các chiến binh, giúp họ tránh bị sát thương khi chiến đấu. Về sau, người ta dùng chì dệt nhiều hoa văn phong phú hơn, phức tạp hơn như hoa văn hình học, gấp khúc và một số mô-típ đòi hỏi sự sáng tạo và nghệ thuật cao, đó là hoa văn ngôi sao, hoa văn lá, ngọn chông... Nhưng vì hạt chì hơi nặng, trong khi mỗi chiếc khố phải dùng đến hàng nghìn, hàng vạn hạt chì, việc tìm đủ nguyên liệu để dệt là rất khó khăn, cho nên đồng bào dùng hạt cườm nhựa dệt tạo hoa văn, thay thế hoàn toàn cườm chì. Kỹ thuật kết hạt cườm là một sáng tạo độc đáo với giá trị thẩm mỹ cao.

Những tấm vải, dải khố, chiếc váy, chiếc áo, tấm choàng, tấm địu có hoa văn cườm, hoa văn chì càng giá trị, càng được ưa chuộng, đặc biệt, hoa văn chì quý hơn cả. Đồ vải có hoa văn chì dành cho các nhà khá giả, những người quyền thế, những bậc cao niên - đó là những người được kính trọng trong xã hội cổ truyền. Trang phục hoa văn cườm chì là loại trang phục cổ, độc đáo của các tộc người sinh sống ở núi rừng Trường Sơn. Những hạt cườm ẩn hiện trên nền vải còn mang ý nghĩa như món phục sức, cùng với hoa văn, sắc màu thổ cẩm làm đẹp, làm sang cho bộ trang phục của đồng bào miền núi. Hiện nay, những tấm thổ cẩm có hoa văn cườm chì là hiện vật giá trị, quý hiếm đươc lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng Đà Nẵng, Bảo tàng Quảng Nam, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam, Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ, Bảo tàng Phú Yên...

Trần Tấn Vịnh

Bình luận