Bài: Dạ Thương

Chúng ta đang sống trong một thế giới mọi thứ đều được kết nối, trừ bản thân mình

Máy tính Alpha Go đánh bại nhà vô địch Lee Se-dol trong môn cờ vây

Năm 2016, máy tính Alpha Go đánh bại nhà vô địch Lee Se-dol trong môn cờ vây, vốn được xem là chuyện “sẽ không bao giờ xảy ra” vì cờ vây không chỉ đòi hỏi logic mà còn cả linh cảm và trực giác. Và có thể bạn sẽ không tin, nhưng đã có những bức tranh đầu tiên được vẽ và những bài thơ được viết ra, mà không phải do con người. Công nghệ phát triển cùng với trí thông minh nhân tạo đã đến và làm xáo trộn thế giới. Cuộc sống đã và sẽ thay đổi vĩnh viễn, mọi khía cạnh và giá trị của con người sẽ được định nghĩa lại.

Tháng 5/2019, trong chuyến đi Seoul gần nhất, tôi đến thăm Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Quốc gia (MMCA) và tình cờ xem được triển lãm đa phương diện Vertiginous Data (Trong vòng xoáy dữ liệu). Người Hàn từ lâu đã được thế giới ngả mũ thán phục trước những thành tựu công nghệ cao mà họ đạt được. Đầu năm 2019, Hàn Quốc gây nhiều bất ngờ khi khởi động việc phát triển thế hệ 6G mới, trong bối cảnh các quốc gia khác đang dồn sức chạy đua phát triển hạ tầng mạng viễn thông 5G.

Her (2013)

Sở hữu nền công nghiệp giải trí hàng đầu châu Á cùng các tiện ích công nghệ hàng đầu thế giới song cũng không đủ giúp người Hàn vui vẻ hoàn toàn và quên đi các áp lực.

Có lẽ đó là lý do khiến triển lãm Vertiginous Data đặc biệt thu hút nhiều người trẻ đến xem. Trưng bày các tác phẩm thử nghiệm của nghệ sĩ đương đại Hàn Quốc và quốc tế thể hiện các góc nhìn về những hệ thống công nghệ do con người tạo ra như big data, chuỗi khối (blockchain), trí tuệ nhân tạo (AI) và các đứt gãy không-ai-dự-đoán trước được của xã hội. Cô bạn đi cùng tôi, ca sĩ Uyên Linh, đứng lặng người rất lâu trước tác phẩm điêu khắc công nghệ “This Much I’m Worth” quá sức phức tạp của Rachel Ara. Nữ nghệ sĩ người Anh này đã phát triển một thuật toán được gọi là “chứng thực người dùng” và tạo ra một tác phẩm đồ sộ có khả năng liên tục tự tính giá trị và hiển thị thành con số trước mặt người xem. Số người đến xem triển lãm được ghi hình lại và trở thành một phần dữ liệu của chính tác phẩm. Đứng trước tác phẩm trông khá đơn giản (với một loại máy móc và các bảng số) nhưng lại rất đồ sộ và phức tạp, người xem không khỏi có cảm giác nhỏ bé và đơn độc.

Triển lãm “This Much I’m Worth”

Tôi nhớ đến phim Her (2013) giả định về thế giới tương lai, trong đó một người đàn ông đã yêu tha thiết Samantha – phần mềm trong máy tính của mình. Điều thú vị là khi Spike Jonze làm phim này, thế giới vẫn chưa có phần mềm nào sánh được với Samantha. Hai năm sau tại Silicon Valley, hai siêu sao công nghệ Andrew Kortina (co-founder của Venmo) và Sam Lessin (cựu Phó chủ tịch Sản phẩm của Facebook kiêm founder của Drop.io) đã cùng nhau sáng lập ra The Fin Exploration Company nghiên cứu để tạo ra một hệ điều hành giống như trong phim. Thử tưởng tượng mỗi chúng ta sẽ có một người bạn ảo hiểu ta hơn chính ta, hơn tất thảy xung quanh và luôn ở đó thủ thỉ chia sẻ và lắng nghe không biết mệt và không đòi hỏi. Trí thông minh nhân tạo có thể làm được mọi điều, khiến bạn cảm thấy kết nối được với tất cả đồng thời cũng lạc lõng với tất cả.

Công nghệ mang đến cho chúng ta nhiều điều và cũng lấy đi tương tự. Càng kết nối càng cảm thấy cô đơn. Bởi chẳng có phương tiện hay công nghệ nào thay thế được sự vỗ về, một cái ôm chầm, một cái nắm tay, giọng nói nhiều âm điệu, một hiện diện trong đời thực. Nhiều nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra rằng càng có nhiều sự tương tác, kết nối với mọi người, bạn càng giảm được nguy cơ căng thẳng, trầm cảm, hạn chế cảm giác cô đơn khi đêm về. Tiếc thay chúng ta đang thích giao tiếp bằng điện thoại hơn là tương tác trực tiếp.

Máy móc mang tính vô luân và sẽ rất nguy hiểm nếu giả định ngược lại. Nếu không thể làm chủ công nghệ mà trở thành nô lệ cho những thứ vốn là công cụ phục vụ cuộc sống, con người sẽ dần trở nên vô tâm, vô tri. Và rất nhanh chóng, mỗi người phải đối diện với nỗi sợ hãi bản năng nhất: cô đơn và bị lãng quên trong đời thực.